De miskleun van Schauvliege is geen incident: de politiek worstelt met een vraagstuk dat ze 20 jaar heeft verwaarloosd

De miskleun van Joke Schauvliege is geen incident”, schrijft hoogleraar Milieu en Beleid Pieter Leroy. “Het is onderdeel van een groter vraagstuk, dat meer zorg verdient dan een leugenachtig beroep op de Staatsveiligheid. Wellicht is het verstandiger te erkennen dat het klimaatvraagstuk een lastig vraagstuk is, met veel meer politieke stekels dan waar politici aan gewend zijn.”

opinie
© Radboud Universiteit / Dick van Aalst
Pieter Leroy
Prof. Pieter Leroy is Vlaming en hoogleraar Milieu en Beleid aan de Radboud Universiteit in Nijmegen.

Ach, Joke heeft het weer gedaan. Weer een uitspraak die kant noch wal raakt, en waarvoor ze zich snel moet verontschuldigen. Politici duikelen over haar heen, het ene deel om haar, ‘ons Joke’, te beschermen, de andere helft om haar ongenadig aan te vallen.

Mogen we iets meer afstand nemen? Misschien zien we dan meer. Een poging tot verbreding. En tot een ander begrip.

Goed doordacht milieubeleid, rationele planning zou de oplossing bieden: het milieubeleid werd in de jaren 90 ontdaan van zijn inherent politieke lading.

1. In veel West-Europese landen is, na een moeizame start in de jaren 70, in de jaren 90 een wat steviger milieubeleid ontstaan. Geconfronteerd met water- en luchtvervuiling, met toenemende hoeveelheden afval, met slinkende natuur, met zure regen en andere, is planmatig milieubeleid ontwikkeld. Dat beleid was gebaseerd op inzichten uit de natuurwetenschap, uit het management en uit het recht. Dat mooie amalgaam lag aan de basis van het Nederlandse Milieubeleidsplan (1989) en van de sterk daarop geïnspireerde Vlaamse milieubeleidsplannen: de periode Kelchtermans (88-92 en 95-99) en De Batselier (92-95). We hebben er in Vlaanderen het goed doorwrochte Decreet Algemene Bepalingen Milieubeleid aan te danken. Goed doordacht milieubeleid, rationele planning zou de oplossing bieden. Je kunt ook zeggen: het milieubeleid werd ontdaan van zijn inherent politieke lading. Beleid verving ‘politiek’, beter: verhulde de politieke inzet van veel milieuvraagstukken. Dat leek verstandig, en het kwam de politiek goed uit.

Met ‘milieu’ viel geen politiek draagvlak meer te winnen. 

2. Met de dioxinecrisis van 1999 kwam in elk geval één politieke inzet van milieuvraagstukken pregnant in het nieuws: de verhouding landbouw-voedsel-volksgezondheid, het winstbejag van de een, het recht op gezondheid van de ander en de zorgplicht van de overheid daartussenin. Het tumult leverde Agalev een plaats in de Vlaamse regering op. De rationele aanpak werd niet alleen voortgezet, hij werd ook ambitieuzer. Dat leverde botsingen op, in samenleving en in politiek. De meest bekende zijn die met de landbouw over het eeuwigdurend mestprobleem, en met (nog eens) de landbouw, maar ook met grondbezitters en heel middenstanderig Vlaanderen over natuurbescherming, lees: over ruimte, eigendomsrechten en collectieve goederen. De toenmalige christendemocratische oppositie mobiliseerde, samen met de liberalen, haar achterban. Dat verplichtte de groenen tot een strategische terugtocht, tot het vervangen van Dua door Sannen en Tavernier. En het bezorgde hen een desastreuze verkiezingsnederlaag. Met ‘milieu’ viel nu geen politiek draagvlak meer te winnen. 

Wat het milieu betreft: dat was nu van tweede orde

3. Dat kwam trouwens bepaald niet alleen door binnenlands politiek gekonkel. Van veel groter belang is 9/11. Die catastrofe maakte een einde aan het relatief vredige lange decennium 1989-2001, waarin de oude tegenstellingen wat vervaagd leken. Ze werden anno 2001 wreed vervangen door heel andere, mondiaal en nationaal: islam, migratie, volgens sommigen zelfs de botsing der culturen namen de bovenhand. Tijd voor exclusievere politiek, voor nationalisme en populisme. En wat het milieu betreft: dat was nu van tweede orde. In Nederland kwam in 2001 de eerste regering sinds tijden aan de macht die ronduit zei op milieugebied niets meer te zullen doen dan wat Europa nodig maakte. In feite deden ze veel minder. 

Als het in Den Haag regent, druppelt het in Brussel. Dus: Kris Peeters werd in 2004 Vlaams minister voor (onder meer) milieu, maar bij zijn eerste interview ventte hij trots zijn plannen voor de havens en voor openbare werken uit, en moest een journalist hem herinneren aan zijn bevoegdheden inzake milieu. Zijn kabinet werkte snel en hard aan het terugdraaien van allerlei milieumaatregelen uit de periode-Dua. Na hem kwamen Crevits en Schauvliege. Op milieuterrein is er weinig meldenswaardig gebeurd. In stilte en geleidelijk werden delen van het eerdere beleid ontmanteld, werd de beleidsplanning geschrapt.

Voordat iemand denkt dat dit persoonlijk bedoeld is: juist niet! In Frankrijk en in Nederland is in diezelfde periode nagenoeg hetzelfde gebeurd: geen nieuwe ambities meer; veel reorganisaties onder de vlag van de integratie en andere, en een feitelijke ontmanteling. Nederland heeft dezer dagen zelfs geen ministerie van Milieu meer. De uitvoering ervan is geheel gedepolitiseerd bij Rijkswaterstaat ondergebracht; het huidige en het vorige kabinet worstelen met het klimaatvraagstuk.

Eerst leek dat tot een voor Nederland ‘bekend’ waterprobleem herleid te kunnen worden; met de aardbevingen in Groningen als letterlijk shocking event is het nu vooral een energieprobleem geworden. Of het poldermodel met de klimaattafels uitkomst biedt: het valt nog even af te wachten. Maar onwennig is het wel. En iedereen voelt: dit is voor de politiek een nieuw soort probleem, met onverwachte politieke stekels, en het lijkt de capaciteit van de normale politiek te boven te gaan.

De ‘gilets jaunes’ maken, zij het soms onhandig, klimaat(on)rechtvaardigheid terecht zichtbaar.

4. Terug naar Vlaanderen. Het heeft ook in Vlaanderen lang, voor sommigen verbazend lang geduurd voor het milieuthema, nu via het klimaat, weer op de agenda kwam. En ik ben, met alle sympathie voor de massale mobilisatie van jongeren, burgers en wetenschappers, nog niet helemaal zeker of het tij nu echt gekeerd zal zijn. Intussen is er veel verloren gegaan. Veel politieke wil, maar vooral ook veel expertise: ambtenaren met visie zijn vertrokken, politici met verstand van milieukwesties zijn er niet veel meer. En, ander verlies: de politiek is ongenadig hard geworden, blootgesteld aan permanent agressief hooligan-gedrag.

Dat alles maakt het klimaatprobleem tot een ook voor de binnenlandse politiek lastig vraagstuk. Het is onwennigheid troef, tenminste als je met klimaatbeleid iets anders bedoelt dan zonnepanelen. De politiek ziet zich voor een onbekend en politiek razend ingewikkeld vraagstuk. Dat zeggen milieuwetenschappers al wat langer. Nu wil een deel van de samenleving naar voren, een deel is bang voor zoveel verandering, en vreest niet onterecht (opnieuw) het kind van de rekening te worden.

De ‘gilets jaunes’ maken, zij het soms onhandig, klimaat(on)rechtvaardigheid terecht zichtbaar. Conservatief Vlaanderen kiest voor een zogenaamd eco-realisme met veel optimisme over de technologie: dan kunnen de lastige politieke keuzes ontlopen worden. En de christendemocratie worstelt met een vraagstuk dat ze al bijna 20 jaar verwaarloosd heeft.

Conservatief Vlaanderen kiest voor een zogenaamd eco-realisme met veel optimisme over de technologie: dan kunnen de lastige politieke keuzes ontlopen worden.

De miskleun van Joke Schauvliege is dus geen incident. Het is onderdeel van een groter vraagstuk, dat meer zorg verdient dan een leugenachtig beroep op de Staatsveiligheid. Wellicht is het verstandiger te erkennen dat het klimaatvraagstuk een lastig vraagstuk is, met veel meer politieke stekels dan waar politici aan gewend zijn. Met een veel grotere draagwijdte dan de aankomende verkiezingen zullen toelaten. En met een veel grotere inzet dan waar onze samenleving en politiek mee vertrouwd zijn. 

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.