Video player inladen ...

Valentijn 1989: de dag waarop ayatollah Khomeini een terdood­veroordeling uitsprak over schrijver Salman Rushdie 

14 februari 1989 was geen "funny Valentine" voor Salman Rushdie. Op die dag, precies 30 jaar geleden, sprak de Iraanse ayatollah Khomeini een fatwa, een vorm van terdoodveroordeling, uit over de Brits-Indiase schrijver. De opschudding die zijn boek "De duivelsverzen" wekte, verraste de westerse wereld. Vandaag wordt de Rushdie-affaire gezien als de aanloop naar 11 september 2001, de "war on terror", en de terreuraanslagen in tal van westerse steden.  

"Hoe voelt het om te weten dat u zojuist ter dood bent veroordeeld?" Die vraag kreeg Salman Rushdie voor de voeten geworpen door een BBC-reporter, op Valentijnsdag, 30 jaar geleden. De Iraanse ayatollah Khomeini had via de radio net een fatwa over de schrijver uitgesproken. Waarom? Omdat zijn jongste roman "De duivelsverzen" godslasterlijk en beledigend voor moslims zou zijn. 

Op het moment dat Khomeini zijn fatwa uitsprak, lag "De duivelsverzen" ("The Satanic Verses" in de originele versie) bijna een half jaar in de rekken. Al meteen na de publicatie, in september 1988, veroorzaakte het opschudding. Het boek werd verboden in Rushdies geboorteland India, in Pakistan, Saudi-Arabië, Soedan, Qatar, Indonesië, Somalië en Zuid-Afrika. Mensen kwamen op straat om hun woede over de roman te uiten: bij het hevige protest vielen doden.

Waarom was het boek zo aanstootgevend?

Waarom was "De duivelsverzen" zo aanstootgevend? Het boek is een meer dan 500 bladzijden tellende turf, complex, magisch realistisch, weinig toegankelijk. En toch wekte het de woede van honderdduizenden moslims overal in de wereld. Terwijl het over veel meer gaat dan Mohammed en de koran... 

Volgens Rushdie zelf gaat het boek in eerste instantie over de ontworteling van Zuid-Aziatische migranten in Londen. "Hun godsdienst is maar één aspect van dat verhaal." De hoofdpersonages Saladin en Gibreel zijn twee Indiërs die terechtkomen in Engeland. Gibreel heeft droombeelden over de tijd waarin de profeet Mohammed leefde. Precies die passages geven aanleiding tot beroering.

Net als de titel:  die verwijst naar de ontstaansgeschiedenis van de islam, en meer bepaald naar een aantal verzen in de koran die Mohammed door de duivel zouden zijn ingefluisterd.  

Religieuze, maar evengoed politieke beslissing

De titel alléén, kortom, kon volstaan om het boek als godslasterlijk te bestempelen, zoals Khomeini deed. Toch was diens fatwa niet uitsluitend religieus geïnspireerd. Het was ook een politieke beslissing, en bovendien de laatste opvallende zet van de Iraanse ayatollah, die enkele maanden later zou komen te overlijden.

Op het moment dat hij de fatwa over Rushdie uitsprak, was Khomeini's islamitische republiek precies tien jaar oud. Teheran was de hoofdstad van de politieke islam, maar ook de Saudi's wilden de suprematie in de moslimwereld naar zich toe trekken. De Rushdie-affaire was een uiting van de rivaliteit tussen de twee grootmachten in de regio, die vandaag nog veel stérker aanwezig is.  

Maar de kwestie bracht ook voor het eerst heel duidelijk moslimextremisme in beeld, en hoe dat westerse ideeën en principes op de meest absolute manier afwijst. Jaren later zou de Rushdie-affaire worden gezien als de aanloop naar de aanslagen van 11 september 2001 in de VS, en de terreuraanslagen van Madrid, Londen, Parijs, Brussel.    

Boekverbrandingen

Al meteen na de publicatie, in september 1988, kwamen mensen op straat om hun woede over het boek te uiten. In de laatste maand van 1988 sloeg het protest over naar het Verenigd Koninkrijk, waar Rushdie al jarenlang woonde en werkte. In de stad Bolton waren 7.000 moslims aanwezig op een manifestatie waarbij een exemplaar van "De duivelsverzen" op straat werd verbrand. 

AP1989

Maar wat de kwestie pas echt wereldwijd in de aandacht bracht, was dus de fatwa van ayatollah Khomeini. "Ik deel de moslims in de wereld mee dat de schrijver van het boek "De duivelsverzen", dat zich kant tegen de islam, de profeet en de koran, en iedereen die bewust betrokken was bij de publicatie, ter dood zijn veroordeeld. Ik vraag alle moslims in de wereld om hen te executeren", sprak Khomeini op 14 februari 1989.

Onderduikadres

Vanaf dat moment haalden de beelden van hevig protest, waarbij boeken, maar ook poppen die eruitzagen als Salman Rushdie demonstratief in brand werden gestoken, ieder tv-journaal. In India en Pakistan vielen doden, terwijl enkele Britse en Amerikaanse boekhandels het doelwit werden van bomaanslagen.  

De schrijver zelf was ondergedoken. Bijna tien jaar lang was hij opgejaagd wild. Hij moest voortdurend verhuizen en werd permanent omringd door veiligheidsmensen. Zijn ervaringen schreef hij later neer in het boek "Joseph Anton". De titel van zijn mémoires verwijst naar zijn schuilnaam uit de onderduikjaren, een samentrekking van "Joseph Conrad" en "Anton Tsjechov", zijn lievelingsschrijvers.  

Dankzij zijn bewakers en het veelvuldige verhuizen bleef Rushdie al die tijd ongedeerd, maar dat nam niet weg dat de affaire slachtoffers eiste. De Italiaanse en Turkse vertalers en de Noorse uitgever van "De duivelsverzen" raakten bij aanslagen gewond, de Japanse vertaler werd doodgestoken.

Zouden "De duivelsverzen" vandaag nog worden gepubliceerd?

"Vandaag zijn er veel andere redenen om bang te zijn, en veel andere mensen om te doden", zei Rushdie zelf enkele maanden geleden. "Het moment van de fatwa is 30 jaar geleden. Ik was toen 41, ik ben nu 71. Vandaag gaat het goed met mij." Rushdie wordt nog altijd bewaakt, maar sinds de aanslagen van 2001 wil hij zich niet langer schuilhouden.  

AP2000

In 1998 werd de fatwa buiten werking gesteld door de Iraanse regering van de meer liberale president Mohammad Khatami, die vond dat de islamitische revolutie te ver was doorgeschoten. De fatwa intrekken gebeurde echter niet. Integendeel, Khomeini's opvolger Ali Khamenei, blijft bevestigen dat Rushdie een afvallige is. Maar hoewel er nog altijd een prijs op zijn hoofd staat, zegt de schrijver dat hij vandaag een min of meer normaal leven leidt, sinds 2016 trouwens als Amerikaans staatsburger.

Maar of "De duivelsverzen" vandaag nog zou worden gepubliceerd? Rushdie betwijfelt het. Zijn collega en vriend, de Brits-Pakistaanse schrijver Hanif Kureishi, deelt die mening. "Vandaag zou niemand het lef hebben om "De duivelsverzen" te schrijven, laat staan om het te publiceren."

Video player inladen ...