Video player inladen ...

Op welke vragen moet Theo Francken antwoorden in de Kamercommissie?

Theo Francken kan vandaag enkele pertinente vragen verwachten. Hij getuigt voor de Kamercommissie Binnenlandse Zaken in de zaak rond de humanitaire visa. Oppositie en meerderheid slijpen de messen. Het is een uitgelezen kans om de voormalige staatssecretaris voor Asiel en Migratie (N-VA) het vuur aan de schenen te leggen. Op welke punten zal Theo Francken uitleg moeten geven? 

Het Antwerpse gerecht en het VRT-reportagemagazine "Pano" werkten parallel aan hetzelfde onderzoek. Melikan Kucam, Mechels gemeenteraadslid voor N-VA, zou plaatsen op lijsten voor humanitaire visa verkocht hebben. En dat mag niet: een humanitair visum is een gunst. Volgens getuigen in de reportage van Pano zou Kucam daar tussen 2.000 en 10.000 euro voor gevraagd hebben, met uitschieters richting 20.000 euro. Kucam zit intussen in de cel. De beschuldigingen luiden mensensmokkel, passieve omkoping, afpersing en criminele organisatie. Kucam ontkent met klem geld ontvangen te hebben. Het parket voert verder onderzoek.

De verontwaardiging bij specialisten, maar ook in de politiek is groot. Hoe kan het dat er geld gevraagd wordt voor een visum dat bedoeld is om het lijden van kwetsbare mensen te verlichten? En is het de bedoeling dat er tussenpersonen ingeschakeld worden? Is dat wel transparant? Waarom wordt er niet gewerkt via ngo’s met een netwerk in oorlogsgebieden? 

Kucam was een tussenpersoon. Iemand die namen op de lijst plaatste en die doorgaf aan het bevoegde kabinet. Snel werd duidelijk dat Melikan Kucam niet de enige tussenpersoon was die humanitaire visa regelde. Het kabinet-Francken zette er zeven in, maar alleen in Mechelen en Aalst was er een duidelijke politieke link. Freddy Roosemont, directeur van de Dienst Vreemdelingenzaken, gaf al mee dat zijn administratie in 2018 vijf lijsten van Melikan Kucam via het kabinet heeft gekregen. In totaal gaat het om 225 personen. De andere tussenpersonen, van wie geen indicatie van fraude bestaat, zorgden voor nog eens ongeveer 450 namen.

Hoorzittingen in een parlementaire commissie moeten duidelijkheid brengen. Onder meer de Dienst Vreemdelingenzaken (DVZ), het Federaal Migratiecentrum Myria en de Belgische consul in Libanon kwamen al langs. Vandaag is het de beurt aan Theo Francken. Wat kan hij verwachten? Hij zal zeker de vraag krijgen wanneer hij voor het eerst hoorde dat er betaald werd voor visa. Ook wanneer hij opving dat Melikan Kucam geld zou ontvangen hebben. Dat gebeurde volgens eerdere verklaringen van Francken pas in december. Francken stimuleerde mensen om klacht in te dienen, zegt hij zelf, maar waarom stapte hij zelf niet naar het parket? 

Waren de mensen die via Kucam en andere tussenpersonen kwamen, kwetsbaar?

Kwetsbaarheid is één van de criteria die gebruikt worden als ngo’s, zoals Sant’Egidio, mensen overbrengen bij reddingsoperaties. Maar is dat bij de lijsten van Kucam en die van de andere tussenpersonen ook het geval? Wouter De Vriendt van oppositiepartij Groen formuleerde het in de eerste hoorzitting als volgt: "De schande van het systeem-Francken is dat we niet weten of dit ging om kwetsbare mensen. Of ging het misschien gewoon om mensen die het geld hadden om te betalen voor zo'n humanitair visum?"

De schande van het systeem-Francken is dat we niet weten of dit ging om kwetsbare mensen.

Wouter De Vriendt

Wat de achtergrond is van de mensen die een visum kregen, weten we niet. De Dienst voor Vreemdelingenzaken liet net na de Pano-uitzending weten dat het profiel van de kandidaten op de lijsten niet door hen gecontroleerd werd. DVZ ging alleen na of die mensen een gevaar vormden voor de veiligheid in België. Freddy Roosemont formuleerde het in de commissie als volgt: "Als de bevoegde staatssecretaris zegt om voor de mensen op de lijsten een machtiging tot verblijf te geven, dan doen we dat. Of die nu kwetsbaar zijn of niet. Dat is de beslissing van de bevoegde staatssecretaris, niet van DVZ." Met andere woorden: DVZ leverde de visa af, kwetsbaar of niet. Wie we binnengehaald hebben, weet DVZ dus niet. Zij gingen ervan uit dat het kabinet die controle uitvoerde.  

Kwetsbaarheid kent vele gezichten, maar de vraag naar het precieze kwetsbare karakter van de kandidaten op de lijsten is nog onvoldoende beantwoord

Volgens Theo Francken was de precaire situatie van de Oosterse christenen een argument om hen een uitweg naar België te bieden via een humanitair visum. Hij herhaalt geregeld dat terreurorganisatie IS een reëel gevaar vormde voor de christenen. Ook N-VA-voorzitter Bart De Wever verdedigde op 21 januari bij VRT NWS de handelwijze van Francken en nuanceerde de fraude rond humanitaire visa: “Ik denk dat het een bijzaak is bij een heel belangrijke hoofdzaak: het redden van christenen uit de klauwen van IS.” 

Klopt dat? Werden de mensen op de lijsten bedreigd door IS? Inzage in de lijsten van Kucam en andere tussenpersonen is er niet. Het is daarom uiterst moeilijk na te gaan of die mensen kwetsbaar waren, wat hun achtergrond was of uit welke regio ze afkomstig zijn. Er zijn wel enkele elementen. De European Syriac Union, een lobbygroep, beweerde in een brief op 11 oktober weet te hebben van een groep van 30 personen die naar België kwam met een humanitair visum. Die groep kwam uit Derik in Syrië. De redactie van Pano deed een analyse van profielen op sociale media, bij mensen die duidelijk op Facebook aangaven dat ze via Melikan Kucam gekomen zijn. Eentje komt uit Homs, twee komen uit Qamishli en tien uit - opnieuw - Derik. Qamishli en Derik liggen in het noordoosten van Syrië. Dat is Koerdisch gebied waar weliswaar gevechten geweest zijn, maar waar IS niet aanwezig was. Kwetsbaarheid kent vele gezichten, maar de vraag naar het precieze kwetsbare karakter van de kandidaten op de lijsten is nog onvoldoende beantwoord.

Theo Francken zal die vraag moeten beantwoorden. Waren de mensen op de lijsten van tussenpersonen als Kucam kwetsbaar? En hoe werd die kwetsbaarheid dan gecontroleerd?

Kregen de mensen op de lijsten van tussenpersonen een voorkeursbehandeling?

CD&V-politica Nahima Lanjri sneerde in de commissie: “Er is de DVZ-weg, die moeilijk en omslachtig is, en er is de kabinetsweg, die een short cut bevat met een voorkeursbehandeling.” De reddingsoperaties die ngo’s als Sant’Egidio en Caritas uitvoerden, waren gestructureerd. De ngo’s waren daar ter plaatse, voerden drie à vier interviews met de kandidaten voor een humanitair visum. De Dienst Vreemdelingenzaken keek daar op toe, de Staatsveiligheid schatte het veiligheidsrisico in. Een min of meer gestructureerde procedure dus, maar was dit ook het geval met de lijsten van tussenpersonen?

Nog een belangrijke stem. Het federaal migratiecentrum Myria uitte twijfels in de commissie. Myria stelde niet te weten hoe men op de lijsten kon belanden en spreekt zelfs over een mogelijk ongelijke behandeling. "Enerzijds zijn er mensen die hun familieleden op lijsten konden zetten en eens die mensen op lijsten stonden, was er een akkoord van het kabinet. Terwijl in andere situaties mensen op eigen initiatief een aanvraag indienden bij de ambassade en zo in de procedure terechtkwamen waar een inhoudelijke beoordeling volgt door de Dienst Vreemdelingenzaken, wat bekend staat als een complexe, lange en onzekere procedure." Van diegenen die via DVZ een humanitair visum aanvroegen, werd maar liefst tweederde afgewezen. Was dat bij de lijsten van de tussenpersonen ook? Of werden zij gewoon goedgekeurd?

Er is de DVZ-weg, die moeilijk en omslachtig is, en er is de kabinetsweg, die een short cut bevat met een voorkeursbehandeling

Nahima Lanjri

Volgens Theo Francken werd er niemand bevoordeeld. “Er is een selectie en screening gebeurd. Dat is correct gelopen en het is duidelijk dat er geen aparte lijst was of speciale behandeling." Francken baseert zich daarvoor op wat Freddy Roosemont van de Dienst Vreemdelingenzaken heeft gezegd tijdens de hoorzitting. Met name dat "alle asielzoekers, of ze nu met machtiging zijn binnengekomen of spontaan, op dezelfde manier en volgens dezelfde procedures worden behandeld". Volgens Nahima Lanjri (CD&V) is dat nonsens. "Dat gaat over de asielprocedure eens die mensen hier zijn. Dat is de vraag niet. Het gaat erover wie er naar België mag komen. Gebeurt dat willekeurig of zijn er bepaalde regels? Daar klagen wij aan dat er politiek cliëntelisme is gebeurd.”

Onderhield Kucam ongeoorloofde banden met het kabinet-Francken?

Cliëntelisme, het woord is gevallen. Dat Francken met tussenpersonen werkte die hem namenlijsten bezorgden, dan nog uit zijn eigen partij, leverde hem zware kritiek op. Van “politiek cliëntelisme” tot “slecht bestuur”. Meerderheid en oppositie stellen zich grote vragen. Het inzetten van tussenpersonen is volgens sommigen niet echt transparant. Nochtans is het volgens Dienst Vreemdelingenzaken in het verleden nog gebeurd dat er lijsten werden opgesteld. Na de genocide in Rwanda of de aardbeving in Haïti in 2010 kwamen ook mensen via lijsten in België terecht. 

Theo Francken zal ongetwijfeld vragen krijgen over de band tussen zijn voormalige kabinet en Melikan Kucam. Er waren contacten. Francken zelf staat op de foto en op video’s samen met de Mechelaar. En de ambtenaar bevoegd voor humanitaire visa op zijn kabinet, gaat vaak samen met Melikan Kucam op restaurant. In 2018 staan er van 22 ontmoetingen foto’s op Facebook. De zoon van Kucam werkte mee aan een campagnevideo van de bewuste ambtenaar. Er zijn contacten, maar zoals al vaak gesteld: het is geen bewijs van medeweten of betrokkenheid.

Dat Francken met tussenpersonen werkte die hem namenlijsten bezorgden, dan nog uit zijn eigen partij, leverde hem zware kritiek op. Van “politiek cliëntelisme” tot “slecht bestuur”.

De getuigenis van de Belgische consul in Libanon voor de commissie deed wat dat betreft wenkbrauwen fronsen. De consul kreeg een mail van de medewerkster op het kabinet met de vraag om Kucam te behandelen als een “geprivilegieerd” contactpersoon tijdens zijn reis naar Libanon. Op de vraag of het gebruikelijk is of de consul zo'n mail ontvangt, is het antwoord van Parmentier: "Nee, dat is ongebruikelijk, omdat begeleiders normaal mensen zijn die bijvoorbeeld in Libanon wonen.” Maar vooral: dat zo’n mail rechtstreeks vanuit het kabinet verstuurd wordt en niet vanuit de administratie, verbaasde heel wat commissieleden.  

Was alleen Kucam “geprivilegieerd”? Of ook de andere tussenpersonen? De vraag van politiek cliëntelisme keert ongetwijfeld terug, zeker omdat Theo Francken als staatssecretaris steeds stelde een eerlijk en rechtvaardig beleid te voeren. 

Bekijk hieronder het verslag uit "Het Journaal":

Video player inladen ...