De chocoladekoning, de komiek , of toch de "gasprinses": wie steelt het hart van de Oekraïense kiezer?

Vandaag kiest Oekraïne een nieuwe president. Een recordaantal van 39 kandidaten doet een gooi naar het hoogste ambt. Het wordt alles behalve een gewone verkiezing. In de peilingen staat al weken Volodimir Zelenski op kop, een stand-upcomedian/acteur zonder enige ervaring in de politiek. Huidig president Petro Porosjenko en oud-premier Joelija Timosjenko strijden nek aan nek om de tweede plaats. Anatoli Hrytsenko en Joeri Bojko vervolledigen de top 5 van grootste kanshebbers. Waarschijnlijk zal Porosjenko of Timosjenko het opnemen tegen Zelenski in de tweede ronde op 21 april.

De opvallendste kandidaat is de 41-jarige komiek en acteur Volodimir Zelenski. Hij speelt de hoofdrol in een populaire tv-reeks, waarin een geschiedenisleraar door een speling van het lot president wordt van Oekraïne. 

De leraar wordt verkozen nadat een filmpje waarin hij de wantoestanden in het land aanklaagt, viraal is gegaan. In zijn campagne laat Zelenski de lijn tussen het fictieve personage en zichzelf als presidentskandidaat vervagen. Een tactiek die lijkt te werken: Zelenski loopt al weken op kop in de peilingen. Hij laat zowel huidig president Porosjenko als oud-premier Timosjenko achter zich.

Dienaar van het volk

De serie, "Dienaar van het volk", waarvan het derde seizoen deze maand is gestart, is volgens de makers bedoeld als politieke satire. Ivan met de Pet, die gebombardeerd wordt tot staatshoofd, heeft het hart op de juiste plaats en laat zich in zijn beslissingen voor het land leiden door hoge morele waarden. Zelenski heeft in een interview met BBC gezegd dat hij diezelfde waarden koestert.

Video player inladen ...

De tv-ster is al sinds zijn studententijd bezig met theater. Hij raakte bekend na zijn deelname aan een populaire comedy-wedstrijd. Zelenski richtte een productiehuis op, werd zelf creatief directeur en speelde bovendien de hoofdrol in bijna al zijn producties.

Vers bloed

Maar Zelenski heeft zijn populariteit niet enkel te danken aan zijn celebrity-status. Zelf zegt hij dat mensen blij zijn dat er "vers bloed" is in de Oekraïense politiek, omdat ze de oude politieke elite beu zijn.  

Hij is jonger dan de andere kandidaten, en heeft dan ook een flitsende campagne. Op sociale media verspreidt Zelenski een bericht waarin hij de kiezers oproept om zelf voor te stellen wie ze willen als premier, procureur-generaal, minister van Buitenlandse Zaken en enkele andere belangrijke posten.

Vragen bij zijn onafhankelijkheid

Hoewel Zelenski zich dus distantiëert van de corrupte oude garde, wordt hem verweten dat hij de marionet is van oligarch Ihor Kolomojski. Die wordt beschuldigd van verduistering van miljarden dollars en is de eigenaar van het tv-station waar Zelenski's programma's worden uitgezonden.  

Zelenski's campagne zou zo dus ondersteund worden door extra zendtijd. Op oudejaarsavond, wanneer de president van Oekraïne traditioneel om vijf voor twaalf zijn nieuwjaarsboodschap de wereld instuurt, werd op het kanaal van Kolomojski een korte toespraak van Zelenski getoond, waarin hij zijn kandidatuur voor de presidentsverkiezingen aankondigde. 

Huidig president van Oekraïne, Petro Porosjenko (53), zal op 31 maart 2019 proberen om een tweede ambtstermijn in de wacht te slepen. Hij werd de eerste keer verkozen in mei 2014, nadat de toenmalige pro-Russische president Viktor Janoekovitsj het land was uitgevlucht na de Maidanprotesten. Hij won de verkiezing overtuigend in de eerste ronde.

Porosjenko is in de eerste plaats een steenrijk zakenman. Hij beschikt volgens het magazine Forbes over een kapitaal van 1 miljard dollar. Dat vergaart hij met zijn snoepgoedbedrijf "Roshen", dat filialen heeft in Rusland, Litouwen en Hongarije en hem de bijnaam "chocoladekoning" oplevert.

Oorlogspresident

Porosjenko werd president wanneer Oekraïne in volle crisis verkeerde. De Krim was twee maanden eerder geannexeerd door Rusland, en Kiev kampte met pro-Russische separatisten in het oosten van het land. Het is onder het presidentschap van Porosjenko dat de strijd met de separatisten in Oost-Oekraïne uitgroeide tot een echte burgeroorlog. De president, die ook opperbevelhebber van het Oekraïense leger is, draagt daar een aanzienlijke verantwoordelijkheid voor. 

De oorlog in Oost-Oekraïne duurt tot op vandaag voort. Er is een vredesbestand, maar geregeld zijn er nog gewapende incidenten tussen pro-Russische rebellen en Oekraïense milities. De frontlijn beweegt wel niet meer maar Porosjenko heeft zijn verkiezingsbelofte om een einde te maken aan de instabiliteit in het land, niet kunnen waarmaken.

Van links naar rechts: Europees president Donald Tusk, Oekraïens president Petro Porosjenko en voorzitter van de Europese Commissie Jean-Claude Junker op een ontmoeting in Brussel op 20 maart 2019.

De hoop van Oekraïne

Maar Porosjenko moest tijdens zijn eerste ambtstermijn ook de eisen van de Maidanbetogers omzetten in beleid. De bevolking was op straat gekomen tegen de alomtegenwoordige corruptie, en eiste een meer Europees gezinde koers voor Oekraïne.

Vanaf het begin was duidelijk dat Porosjenko de pijlen van zijn buitenlands beleid inderdaad op de EU wou richten. Hij ondertekende al snel na zijn aantreden in 2014 een diepgaande handelsovereenkomst met de EU. Ook zorgde hij er voor dat Oekraïners zonder visum kunnen reizen naar de EU en werd het streven naar EU en NAVO-lidmaatschap opgenomen in de grondwet.

Porosjenko nam ook een duidelijk anti-Russisch standpunt in. Enkele van zijn voorgangers probeerden meer een gulden middenweg te vinden tussen Rusland en Europa. Onder Porosjenko daarentegen heeft Oekraïne resoluut Rusland de rug toegekeerd. Het water tussen de vroeger nauw verbonden buurlanden is nog nooit zo diep geweest.

Dat anti-Russische beleid werd nog maar eens duidelijk in december 2018, wanneer de Oekraïense orthodoxe kerk zich afscheurde van de Russische, een project waar Porosjenko zelf zijn schouders had ondergestoken.

Voor zijn eventuele volgende termijn belooft Porosjenko om die trend verder te zetten. Maar echte veranderingen voor de gewone burger in Oekraïne heeft Porosjenko vooralsnog niet verwezenlijkt. De economie heeft zich nog niet echt hersteld van de klap van 2014 waardoor de Oekraïense lonen tot de laagste in Europa behoren. De strijd tegen de corruptie is onder Porosjenko een echte processie van Echternach geweest waardoor nauwelijks vooruitgang is geboekt. Veel Oekraïners verwijten Porosjenko dat hij de rijke, kleine kring van zakenmannen die ook politiek veel invloed hebben, niet heeft willen aanpakken omdat hij er zelf ook toe behoort. 

De 58-jarige Joelija Timosjenko is een ancienne in de Oekraïense politiek. Ze profileert zich als de belangrijkste uitdager van Porosjenko. Ook zij bouwde voor ze in de politiek stapte een carrière op in het bedrijfsleven, in de energiesector. "De gasprinses" werd in 2001 beschuldigd van illegale import uit Rusland via haar bedrijf. 

Timosjenko was samen met Joesjtsjenko het gezicht van de Oranjerevolutie in 2004. Ze werd premier van de nieuwe regering, maar door een intern conflict met president Joesjtsjenko viel de regering snel. Timosjenko werd opnieuw benoemd tot eerste minister van 2007 tot 2010.

Joesjtsjenko (links) en Timosjenko (rechts) tijdens de Oranjerevolutie in 2004.

Naar de gevangenis

Na de gascrisis van 2009 waarin Rusland de gastoevoer naar Oekraïne afsloot, werd er door Timosjenko een nieuwe deal onderhandeld met Rusland. Twee jaar later werd ze veroordeeld tot 7 jaar cel, onder meer voor het sluiten van die nadelige deal. De veroordeling was een politieke afrekening van haar politieke rivaal Janoekovitsj, waar ze in 2010 nipt de presidentsverkiezingen van verloor.

Haar opsluiting was een belangrijk struikelblok in de onderhandelingen met de EU over het handelsakkoord met Oekraïne van 2014. De EU eiste haar vrijlating in de aanloop naar de ondertekening, tot Timosjenko zelf in een brief aan de EU schreef dat het handelsakkoord voorrang had. Janoekovitsj weigerde in extremis evenwel om dat akkoord te tekenen. Door de protesten die daarop volgden, moest Janoekovitsj uiteindelijk naar Rusland vluchten. De dag daarna kwam Timosjenko vrij. Na haar vrijlating sprak ze vanuit een rolstoel de manifestanten op het Onafhankelijkheidsplein in Kiev toe:

Video player inladen ...

Derde keer, goede keer?

In de aanloop naar de verkiezingen van maart 2019 heeft Timosjenko huidig president Porosjenko al beschuldigd van zelfverrijking en het omkopen van kiezers. Ze startte in februari ook de procedure om Porosjenko af te zetten als president. Dat deed ze toen een onderzoek werd gepubliceerd dat hem aan een corruptieschandaal linkte.

In haar campagne legt ze de focus op lagere energieprijzen, die het leven van de Oekraïense burger beter moeten maken. Timosjenko neemt ook een pro-Europees standpunt aan en steunt lidmaatschap van de EU en de NAVO.

Timosjenko probeert al voor de derde keer om president van Oekraïne te worden. Eind vorig jaar stond ze lange tijd op kop in de peilingen, maar later werd ze voorbijgestoken door Porosjenko en Zelenski. 

Bekijk hieronder een campagnefilmpje van Joelia Timosjenko

De 61-jarige Anatoli Hrytsenko heeft een militaire achtergrond. In 1999 beëindigde hij zijn militaire dienst in de rang van kolonel. In 2004 maakte hij deel uit van het verkiezingsteam van Joesjtsjenko. Die benoemde hem na de Oranjerevolutie tot minister van Defensie.

Er loopt nog een gerechtelijk onderzoek tegen hem over deze periode. Hrytsenko zou doelbewust het Oekraïense leger verzwakt hebben door wapentuig te verkopen.

Ook niet zijn eerste poging

In 2010 deed hij ook al een gooi naar het presidentschap, hij kreeg maar 1,2% van de stemmen. Tijdens de parlementsverkiezingen dat jaar zat hij in de oppositiecoalitie van Timosjenko, die toen in de gevangenis zat.

Zijn standpunt tijdens de Maidanrevolutie is onduidelijk. Hij zou opgeroepen hebben om aanslagen te plegen in Rusland, maar ook om de protesten te ontbinden.

Hrytsenko belooft in zijn verkiezingsprogramma om de corruptie in Oekraïne aan te pakken. Hij steunt ook EU- en NAVO-lidmaatschap voor het land, en neemt een hard standpunt in tegenover Rusland en de zelfuitgeroepen republieken van Donetsk en Loegansk.

Joeri Bojko (60) is de enige pro-Russische kandidaat in de top vijf van de peilingen. Van de 39 kandidaten die deelnemen aan de presidentsverkiezingen zijn er slechts vier die openlijk pro-Russisch zijn, volgens de peilingen halen ze samen zo'n 15% van alle stemmen.

Na zijn studies in Moskou werkte Bojko zich op in een staatsgasbedrijf. Daar werd hij in 2005 ontslagen door premier Timosjenko, omdat hij zaken zou hebben gedaan die voor haar niet gunstig waren.

Hij was viceminister van olie en energie in de eerste regering van Janoekovitsj tussen 2003 en 2005 en werd ook lid van zijn Partij van de Regio's. In 2014 nam hij ook deel aan de presidentsverkiezingen, en kreeg amper 0.19% van de stemmen. 

Goede relaties met Rusland

Bojko is voorstander van goede relaties met Rusland, en wil de relaties met het buurland graag normaliseren. Vorige week bracht hij nog een bezoek aan Moskou. Hij sprak met Dmitri Medvedev, de premier van Rusland, over de mogelijkheden om gastoevoer van Rusland naar Oekraïne te hervatten. Dit zou volgens hem goed zijn voor de portemonnee van de Oekraïners.

Bojko profileert zichzelf als een rationele, pragmatische politicus. Toch kan hij niet altijd het hoofd koel houden. Dat is gebleken twee jaar geleden, toen hij een politieke tegenstander fysiek te lijf ging in het parlement: