Een Bruegel voor een dagloon: Bozar toont prenten uit de boeiende 16e eeuw

Als een soort Instagram zorgde de prille prentdrukkunst ervoor dat Bruegels tekeningen over heel Europa bekend raakten. De 16e eeuw was een gouden tijd voor graveurs en etsers, blijkt uit een nieuwe tentoonstelling in Bozar, met meer dan 150 voorbeelden uit het prentenkabinet van de Koninklijke Bibliotheek van België. Ook de beroemde “Rhinoceros” van Albrecht Dürer is te bewonderen, en daar hangt een onwaarschijnlijk verhaal aan vast.

In 2019 is het 450 jaar geleden dat kunstenaar Pieter Bruegel de Oude overleed en dat wordt uitgebreid herdacht. In Wenen was er al de grote, succesvolle Bruegelexpo, intussen is de beroemde "Dulle Griet" weer in Antwerpen te zien en er komt nog veel meer aan.


Minder bekend is dat Bruegels prenten ontzettend populair waren. Met prenten worden gravures, etsen en houtsneden bedoeld, waarvoor Bruegel de tekeningen leverde. Het graveren en drukken gebeurde door andere vaklieden. Van één koperen etsplaat konden tot 1000 of 1500 prenten worden gedrukt. 

Schilderijen voor de rijken, prenten voor iedereen

In tegenstelling tot peperdure olieverfschilderijen waren die prenten veel goedkoper. “Ze kostten een arbeider een dagloon,” zegt Maarten Bassens, samen met Joris Van Grieken curator van "Prenten in de eeuw van Bruegel". Ze werken allebei in de Koninklijke Bibliotheek van België, waar de ruim 150 prenten van deze expo vandaan komen.

Door het goedkopere papieren medium raakten de prenten wijd verspreid in Europa. Grafiek was een veelzijdig commercieel product. Veel etsen van Bruegel werden aan de man gebracht door zijn uitgever en mecenas Hiëronymus Cock uit Antwerpen. Zijn winkel “In de vier winden” staat trouwens afgebeeld op een ets. Antwerpen was hét centrum van de grafische industrie. 

Joannes en Lucas van Doetecum naar Hans Vredeman de Vries, Imaginair gezicht op een straat met het huis “In de vier winden”, uit Scenographiae sive perspectivae […], ets met burijngravure, uit een reeks van 20 platen, Hiëronymus Cock, Antwerpen, 1560. KBR – Prentenkabinet, S.II 79414(16)

Soms waren prenten propagandamateriaal voor Habsburgse royals. Zo ligt er in Bozar een schitterende zeven meter lange stamboom van keizer Karel, teruggaand tot Clovis. Andere prenten zijn bijna stalenboeken voor architecten en tuinaannemers, met ornamenten en fraaie labyrinten. Er zijn exotische taferelen te zien uit Constantinopel en heel veel invloeden uit Italië, zo populair in de renaissance. Feestende boeren, lijdende-Christusscènes, satirische prenten: de oogst is heel verscheiden in de woelige 16e eeuw. 

Joannes en Lucas van Doetecum naar Pieter I Bruegel, Kermis van Sint-Joris, ets met burijngravure, 1560, KBR – Prentenkabinet, S.II 80368

Bruegel reisde naar Italië en combineerde wat hij allemaal zag tot “kosmische landschappen”. Ook die bestaan in de vorm van prenten. Even terzijde: de hedendaagse landschapsarchitect Bas Smets stelt nieuw werk voor in de hall van Bozar, waarbij hij alles weggomt op de Bruegelschilderijen wat niet verticaal is. Blijven over: bomen, palen met wielen voor de geradbraakten, kruisen en galgen … Indrukwekkend en binnenkort ook in het echt te beleven in Itterbeek. Het wordt een wandeling door de landschappen van Bruegel met interventies van kunstenaars-van-nu. 

Landscape Paintings by Bruegel. A Research Project by Bas Smets

Een straf verhaal over een neushoorn

Terug naar de 16e eeuw. De tentoonstelling laat ook werk van etsende eeuwgenoten zien, bijvoorbeeld van Lucas van Leyden en van Albrecht Dürer. Aan Dürers beroemde “Rhinoceros” of gepantserde Indische neushoorn uit 1515 hangt een heel verhaal vast.

Dürer heeft nooit een neushoorn aanschouwd.  Het dier werd door de Portugese koning vanuit Indië naar Lissabon verscheept en vandaar naar Rome, als cadeautje voor de paus.

Helaas, het schip kwam in een storm terecht en de neushoorn verdronk. Het aangespoelde kadaver werd opgezet en alsnog naar de paus gestuurd. Van die gebeurtenissen getuigen veel tekeningen en brieven en het is op basis daarvan dat Dürer in het verre Nürnberg zijn -  best acceptabele - versie van een neushoorn tekende.

Albrecht Dürer, De neushoorn, houtsnede, toonblok in olijfgroen toegevoegd in de 17e eeuw, zevende herdruk van de in 1515 vervaardigde houtsnede. KBR –Prentenkabinet, S.I 13946

Opvallend is de ets “Zoveel hoofden, zoveel zinnen” van Pieter van der Borcht uit 1578, een allegorie op de moeilijkheid van het besturen. Toepasselijk op de veelzijdigheid van de prenten in deze expo, maar evenzeer op de politieke toestand toen en nu. De dierenkoppen doen ook wat aan de clans van Game of Thrones denken…

Pieter van der Borcht, "Zoveel hoofden, zoveel zinnen", Allegorie op de moeilijkheid van het besturen, ets, Antwerpen, circa 1578. KBR – Prentenkabinet, S.I 1673

Er komt trouwens nog meer moois aan op het gebied van de prentkunst. In de Koninklijke Bibliotheek loopt op dit moment het zogenoemde Fingerprint-onderzoek waarbij de prenten en tekeningen van Bruegel met de nieuwste technologie letterlijk onder de loep worden genomen. Dat zal uitmonden in een tentoonstelling van àlle Bruegels in bezit van de Koninklijke Bibliotheek - de instelling met als mooie motto “Koester de tijd” - vanaf oktober: "The World of Bruegel in Black and White". 

Of dat papier van die gravures niet kwetsbaar is? Maarten Bassens: “Het papier van lompen was toen van betere kwaliteit dan nu en ook de inkt bewaart goed.” De prenten worden drie maanden getoond bij een beperkte lichtsterkte en gaan dan weer de kast in. 

Een miljoen prenten

De Koninklijke Bibliotheek bezit - hou u vast - een miljoen prenten uit alle tijdvakken. Die allemaal in optima forma bewaren is een werk van lange adem. Verscheidene prenten in Bozar zijn unieke exemplaren. Er werden weliswaar veel drukken van gemaakt, maar ze werden ook “gebruikt”, aan de muur geprikt als posters en weggegooid als ze versleten waren.

"Prenten in  de eeuw van Bruegel" is te bekijken in Bozar tot 23 juni. De tentoonstelling vormt een tweeluik met "Bernard van Orley", de eerste grote expo over Orley, spilfiguur van de renaissance in de Lage Landen. Alle activiteiten van het Bruegeljaar vindt u hier.  

De zeven hoofdzonden

Nu al leuk om te bekijken, in het groot te midden van de soms piepkleine etsen en gravures: de animatieversie van de Zeven Hoofdzonden van Pieter Bruegel door de hedendaagse kunstenaar Antoine Roegiers.