Flip Franssen

Politieke partijen moeten meer geld kunnen uitgeven aan het overtuigen van de kiezer

De klimaatmarsen en acties als "Sign For My Future" zijn initiatieven van drukkingsgroepen, bedrijven en andere derden die volgens politicoloog Bart Maddens meer dan ooit de kiesstrijd kunnen bepalen. Hij vindt dat politieke partijen als tegengewicht meer financiële slagkracht nodig hebben voor hun verkiezingscampagne. 

opinie
BELGA/VERGULT
Bart Maddens
Bart Maddens doceert politieke wetenschappen in Leuven. Hij volgt de communautaire discussies op de voet.

Op 26 januari startte de sperperiode. Tijdens de vier maanden voor de verkiezingen moeten partijen en kandidaten zich houden aan strenge beperkingen. Zo is er een uitgavenplafond van 1 miljoen euro voor de partijen. Doordat dit bedrag niet is geïndexeerd, krimpt het van verkiezing tot verkiezing. 

Partijen cijferen zich weg tijdens de campagne

Het bedrag van 1 miljoen werd vastgelegd in 1999 (toen nog 40 miljoen Belgische frank). In ons nieuwe boek over de partijfinanciering rekenen we uit dat het maximumbedrag toen, uitgedrukt in prijzen van vandaag, 1.470.000 euro bedroeg. Anders gezegd, het maximumbudget voor de partijen is tijdens de voorbije twintig jaar met bijna een derde afgenomen. Hetzelfde geldt voor de maximumbedragen van de kandidaten. Gewone kandidaten mogen vandaag 5.000 euro uitgeven. Maar in prijzen van vandaag was dat in 1999 7.216 euro. 5.000 euro is hoe dan ook belachelijk weinig om in een hele provincie campagne te voeren. 

De partijen krijgen dus steeds meer geld van de belastingbetaler, maar mogen daarvan steeds minder besteden aan de verkiezingscampagne

De dotatie voor de partijen daarentegen is wel geïndexeerd (op een paar indexsprongen na). Die subsidies zijn sinds 1999 aanzienlijk gestegen. De partijen krijgen dus steeds meer geld van de belastingbetaler, maar mogen daarvan steeds minder besteden aan de verkiezingscampagne. De partijen cijferen zichzelf als het ware weg tijdens de campagne.  

Op die manier laten ze het terrein over aan de zogenaamde "derden".  Dat zijn allerlei instanties die zelf niet deelnemen aan de verkiezingen, maar die zich wel mengen in de campagne. Die "derden" zijn de jongste decennia in opmars. In de jaren 90 al voerden organisaties als VAKA campagne tegen het Vlaams Blok. Vlak voor de verkiezingen van 2009 en 2010 werd door de vzw Belgavox telkens een gratis concert georganiseerd om het Belgische gevoel te versterken en de N-VA de wind uit de zeilen te nemen.  In 2009 werd dat concert zelfs gesponsord door de overheid.   

"Derden" zijn vandaag meer dan ooit een bepalende factor in de kiesstrijd

In de aanloop naar de lokale verkiezingen van 2012 verschenen dan weer paginagrote advertenties waarin "bezorgde" bedrijfsleiders opriepen tot "verandering". Ook Gaia mengt zich sinds enige tijd in de campagne met advertenties. En bij de verkiezingen van vorig jaar was er heel wat te doen over een anonieme Facebook-campagne met een N-VA-teneur.

Met de klimaatmarsen lijken de "derden" vandaag meer dan ooit een bepalende factor in de kiesstrijd. Die marsen worden onmiskenbaar georganiseerd met het oog op de verkiezingen. De kiezers worden opgeroepen om op 26 mei een duidelijk "signaal" te geven. Ze moeten die kans aangrijpen om aan te geven hoe belangrijk ze het klimaat vinden, zeggen de organisatoren van de klimaatmarsen. Maar wat kan dat "signaal" anders zijn dan een stem voor Groen? 

Met de klimaatmarsen lijken de "derden" vandaag meer dan ooit een bepalende factor in de kiesstrijd

Ook de actie "Sign For My Future" kan moeilijk los worden gezien van de partijpolitiek en de verkiezingscampagne. Dat is een petitie voor de klimaatwet. In Vlaanderen blijkt enkel Groen enthousiast daarover, onder meer omdat zo'n klimaatwet een feitelijke herfederalisering inhoudt. Al wie "Sign for the future" propageert (waaronder mijn eigen universiteit) voert dus indirect campagne voor Groen.

Maar niet iedereen ziet dat zo. Er wordt nergens uitdrukkelijk opgeroepen om voor Groen te stemmen. Is dat dan wel verkiezingspropaganda? Het is een moeilijke vraag, waar men in de Verenigde Staten al decennia mee kampt. Zijn de beperkingen op giften ook van toepassing op drukkingsgroepen die enkel maar politieke standpunten onder de aandacht van de kiezer brengen?  

Ook de actie "Sign For My Future" kan moeilijk los worden gezien van de partijpolitiek en de verkiezingscampagne. Dat is een petitie voor de klimaatwet

Het Supreme Court stelde ooit een lijst van zeven woordjes op om te bepalen of iets verkiezingspropaganda was en dus onder de regulering viel: vote for, elect, support, cast your ballot for, vote against, defeat, reject.  Volgens die nogal kafkaiaanse benadering is “Stem op 26 mei voor Groen” dus verkiezingspropaganda, maar “Geef op 26 mei een groen signaal” niet.

Op zich is het natuurlijk geen probleem dat drukkingsgroepen, bedrijven en andere derden gebruikmaken van de verhoogde politieke aandacht om hun punt te maken. Integendeel zelfs. Dat voegt net een extra dynamiek toe aan de kiesstrijd. De campagne hoeft helemaal niet gemonopoliseerd te worden door de partijen. Er is zelfs niets op tegen dat drukkingsgroepen of bedrijven expliciet stemadvies geven. Dat is gewoon een kwestie van vrije meningsuiting.

Het wordt een probleem als die derden steeds actiever worden in de kiesstrijd, terwijl de partijen zelf financieel aan banden worden gelegd

Financiële slagkracht van partijen verhogen

Het wordt natuurlijk wel een probleem als die derden steeds actiever worden in de kiesstrijd, terwijl de partijen zelf financieel aan banden worden gelegd. Partijen zitten in een steeds strakker keurslijf. Maar derden mogen zoveel uitgeven als ze willen.

Je zou de verkiezingscampagnes door derden kunnen beperken.  Maar dat is een moeilijke zaak. Gelukkig is er een eenvoudigere oplossing. De maximumbedragen voor partijen en kandidaten kunnen worden geïndexeerd én verhoogd. Uiteindelijk draaien de verkiezingen toch in de eerste plaats om de partijen. Die mogen zich niet in de hoek laten drummen door de derden. Daarom moeten partijen over voldoende financiële slagkracht blijven beschikken om de regie in handen te blijven houden tijdens de campagne.

Het probleem is niet dat partijen te weinig geld hebben. Ze zwemmen in het geld. Maar hoe willen we dat ze dat geld besteden? Aan het opbouwen van een vermogen? Of aan het informeren en overtuigen van de kiezer? De vraag stellen, is ze beantwoorden, hoop ik.   

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.