Video player inladen ...

Nooit bekroond met Nobelprijs, maar wel te vinden in elke middelbare school: tabel van Mendelejev viert 150e verjaardag

Op 6 maart 1869 publiceerde de Russische professor scheikunde Dmitri Mendelejev voor het eerst het periodiek systeem der elementen. Bijzonder aan zijn tabel was dat ze het bestaan van elementen met bepaalde eigenschappen kan voorspellen nog voor ze ontdekt zijn. Ze werd de maatstaf in de chemiewereld.

Er hangt een exemplaar in zowat iedere middelbare school: de tabel van Mendelejev, of voluit het periodiek systeem der elementen. Het is een tabel met daarin alle elementen uit de natuur, geordend op een grote kaart volgens massa. Dankzij deze tabel kunnen chemische en fysische eigenschappen van de elementen in kaart gebracht worden en zelfs voorspeld worden.

Maar, naast de ordening volgens massa, zit er nog veel meer systematiek in de tabel. Opnieuw naar de middelbare school: een atoom bestaat uit protonen en neutronen in de kern, en elektronen daarrond (in de schil). Een rij in de tabel van Mendelejev, een periode genoemd, wordt geordend volgens de elektronen in de schil. Maar dat zegt weinig over de eigenschappen van die elementen. Daarvoor dienen de verticale kolommen, die groepen worden genoemd. Elementen die tot dezelfde groep behoren, hebben eigenschappen die sterk op elkaar lijken. De groepen krijgen ook namen: groep 1 zijn bijvoorbeeld de alkalimetalen en groep 18 zijn de edelgassen.

De tabel die voortdurend wordt aangevuld

De beroemde tabel werd voor het eerst gepubliceerd door de Russische scheikundige Dimitri Mendelejev, of voluit Dmitri Ivanovitsj Mendelejev. Dat gebeurde op 6 maart 1869, tijdens een presentatie aan het Russische Chemische Genootschap, exact 150 jaar geleden dus.

Maar Mendelejev was niet de enige scheikundige die alle elementen overzichtelijk wou weergeven, ook andere wetenschappers probeerden de toen bekende chemische elementen al in een tabel te gieten. Maar zij raakten niet tot de stap van publicatie.  

De tabel die Mendelejev in 1869 publiceerde, ziet er wel helemaal anders uit dan de tabel die vandaag in de scholen ophangt. Mendelejev wist dat alle elementen nog niet bekend waren. Daarom liet hij gaten in zijn tabel. Gaten die de afgelopen 150 jaar stelselmatig werden ingevuld. Drie jaar geleden, in 2016, werden nog vier nieuwe elementen toegevoegd.

Professor scheikunde Dmitri Mendelejev in zijn bureau aan de universiteit van Sint-Petersburg.

Uitgevonden in 1869 maar oudste exemplaar van 1885

Van de eerste tabel die gepubliceerd werd, zijn geen exemplaren bewaard gebleven. Het oudste exemplaar dateert uit 1885 en bevindt zich in de Schotse University of St Andrews. Het werd gevonden in een oude bergruimte in de universiteit, verstopt tussen oude toestellen en laboratoriumbenodigdheden. De tabel was er oorspronkelijk slecht aan toe. Maar ze is volledig geconserveerd en gerestaureerd. Er is ook een replica op ware grootte van gemaakt.

Een exemplaar van de tweede versie van het periodiek systeem van Mendelejev, met de 8 kolommen. De streepjes staan voor elementen die men in 1871 nog niet ontdekt had.

Nooit de Nobelprijs gekregen voor zijn ontdekking

Opmerkelijk, door zijn ontdekking werd Mendelejev in 1906 overwogen als winnaar voor de Nobelprijs voor scheikunde. Maar de juryleden vonden zijn periodieke tabel verouderd. Hij behoort dus tot het rijtje van grote ontdekkers die uiteindelijk nooit een Nobelprijs hebben gekregen.

Wel is er een tweejaarlijkse prijs, de Mendelejev-medaille, die wordt uitgereikt aan wetenschappers met noemenswaardige verwezenlijkingen in de chemische wetenschappen of technologie.

Bekijk het verslag over 150 jaar tabel van Mendeljev uit "Het Journaal" hier:

Video player inladen ...