Amerikaanse denker Francis Fukuyama: "Het nieuwe identiteitsdenken begon op links"

De Amerikaanse denker Fukuyama analyseert en reconstrueert in zijn nieuwste boek hoe identiteitsthema's de politiek in de 21e eeuw opnieuw gingen beheersen. Hij vindt dat problematisch voor de democratie, want "over je biologie kan je niet onderhandelen". Toch pleit hij voor nieuwe en milde vormen van nationalisme, om samenlevingen bij elkaar te houden. Lees, kijk en luister mee.  

Ja, Francis Fukuyama is de auteur van het beroemde boek "Het einde van de geschiedenis en de laatste mens", gepubliceerd na de val van de Berlijnse Muur. Daarin betoogde hij dat de liberale democratie, die op dat moment getriomfeerd had op het sovjetmodel, het eindpunt en culminatiepunt van de geschiedenis zou zijn en de universele norm voor goed bestuur.

De geschiedenis heeft hem al snel ongelijk gegeven, en daar wordt Fukuyama nu voortdurend op aangesproken. Zijn antwoord is steevast hetzelfde: "end" was niet bedoeld als een eindpunt in de tijd, maar als een streefdoel. We bespaarden Fukuyama het vervelende moment om dat nog maar eens uit te leggen, en doken meteen in zijn nieuwste boek: "Identiteit. Waardigheid, ressentiment en identiteitspolitiek."

Links fixeerde zich op identiteiten, rechts is gevolgd

In Europa associëren we radicaal identiteitsdenken allicht nogal gemakkelijk met rechtse bewegingen en politieke partijen: van het FN in Frankrijk over Viktor Orbán in Hongarije tot Pegida en andere Schild en Vrienden-groeperingen. Misschien denken we ook aan radicale islamisten, die hun identiteit op een fundamentalistische lezing schoeien van hun geloofstradities. 

Ook in de VS heb je radicaal nationalistische stromingen, al dan niet verweven met ronduit racistische "white supremacist"-ideeën. Het verrassende van Fukuyama's boek is dat hij het nieuwe succes van het identiteitsdenken niet in die rechtse hoek laat ontstaan, maar juist duidelijk op links situeert. De sterke opgang van het rechtse identiteitsdenken, zoals dat ook tot uiting kwam in de "America First"-ideologie van Donald Trump, is daar een reactie op geweest.

Video player inladen ...

Over biologie valt niet te onderhandelen

Volgens Fukuyama kan de fixatie op identiteitsaspecten als geslacht, etniciteit of "ras" (een term die in de VS nog frequenter gebruikt wordt dan in Europa)  problematisch worden, als daarmee het democratische debat gefnuikt en belemmerd wordt. In de 20e eeuw draaiden de grote breuklijnen en debatten rond sociaal-economische verschillen en klassen. Daarover kan je onderhandelen en compromissen sluiten: meer of minder sociale rechten, meer of minder herverdeling of de rol van de overheid in de vrije markt. Over biologisch bepaalde identiteitsaspecten kan dat niet. We keren terug naar de 19e eeuw, zegt Fukuyama. 

Video player inladen ...

Nationalisme op basis van waarden en ideeën

Dat Fukuyama kritisch en wantrouwig staat tegenover een doorgedreven identiteitsdenken, belet hem niet om te pleiten voor een welbegrepen nationale identiteit. Een gezond en mild nationalisme moet mogelijk zijn, zegt hij. Alleen kan dat niet langer gebaseerd zijn op een exclusieve taal of godsdienst of op etnische of lokale tradities. Daarvoor is de wereld te divers en kosmopolitisch geworden. Fukuyama pleit voor een nationale identificatie rond waarden en ideeën, zoals die in een nationale grondwet verankerd zijn. Dat klinkt Amerikaans en theoretisch, maar in het Franse republicanisme ziet de auteur het bewijs dat het ook in Europa moet kunnen.  

Video player inladen ...

De problematische kloof tussen stad en platteland

We gooien Fukuyama een bezwaar voor de voeten dat door heel wat andere politieke denkers (ook in Amerika) meer en meer geformuleerd wordt: naties hebben afgedaan, het zijn de steden die aan belang zullen winnen en de grote kwesties van deze tijd  - klimaat, migratie, gezondheid -  zullen beheren. We maken opnieuw de opkomst mee van 'stadstaten' als economisch-geografische groeikernen, terwijl grenzen tussen naties aan belang hebben ingeboet. Waarom dan nog inzetten op nationale identiteit? 

Fukuyama antwoordt onmiddellijk en helder: door ons denken zo op grote steden te focussen, versterken we juist het gevoel van plattelanders dat ze er niet langer bij horen. De kloof tussen stad en platteland is  - wereldwijd -  misschien wel de diepste en meest problematische.  

Video player inladen ...

Voorbij het identiteitsdenken

In de ondertitel van het boek staat niet voor niets het woordje "ressentiment". Soms lijkt het er op dat de hele wereld gebukt gaat onder gevoelens van verongelijktheid en miskenning. Rancune lijkt de brandstof van de politiek en de geschiedenis. Dat leidt tot polarisering en steeds sterielere en meer geladen debatten.

Hoe doorbreek je dat? Wat moet er gebeuren om dat radicale identiteitsdenken om te keren? Het antwoord van Francis Fukuyama is tegelijk fatalistisch en onspectaculair. Dat is allicht de zwakke plek van het nieuwe boek. Fukuyama analyseert en observeert scherp en relevant, maar laat de lezer een beetje op zijn honger zitten als het gaat om remedies en oplossingen. 

Video player inladen ...

Bekijk hieronder de reportage uit "Terzake":

Video player inladen ...