Hilde De Windt

Een gesprek met vluchteling Valentino Achak Deng, hoofdpersonage in de bestseller "Wat is de wat"

Zeven jaar was hij, Valentino Achak Deng, toen hij op de vlucht moest voor de oorlog in Zuid-Soedan. Dertien jaar was hij op de dool, zonder familie, met veel en telkens andere vluchtelingen, in de savanne, langs de weg, in kampen.  Morgen brengen theatermakers van Het Paleis een primeur: voor het eerst komt Valentino's leven op de planken. Het stuk is gebaseerd op het boek 'Wat is de Wat', waarin auteur Dave Eggers het onwaarschijnlijke traject van Valentino optekende. Dat ventje van toen is intussen een aimabele gepassioneerde man die de wereld rondreist om scholing voor iedereen te bepleiten. In het kader van het stuk was hij in ons land. We troffen hem na een lezing in een school. 

Iedereen heeft een verantwoordelijkheid in zijn leven. Tegenover familie, vrienden, dorp, en ook de globale gemeenschap. 

De vlucht op de planken

Het lijkt een huzarenstuk om Dave Eggers boek naar theater te brengen.  Het is een lijvig werk, waar de protagonist en de auteur jaren aan hebben gewerkt. Het verhaal van Valentino is waar gebeurd, maar er zit ook veel verhaal van de andere 'Lost Boys of Sudan' bij, de andere kinderen die samen met Valentino door de savanne vluchtten, in kampen belandden in Ethiopië en Kenia, en uiteindelijk mits internationale hulp in de Verenigde Staten gingen studeren. Simon De Vos regisseert Gorges Ocloo en muzikant Mauro Pawlowski. Een theaterbewerking van zijn leven vond Achak Deng genoeg om naar België af te zakken. Hij is erg benieuwd om te zien hoe ze hem neerzetten. Hij monkelt, hij vindt het duidelijk een amusante en prettige gedachte dat dit gebeurt. Zeker in een jeugdtheater. Per slot van rekening heeft hij zijn verhaal altijd willen vertellen om het verhaal van àlle vluchtelingen te vertellen. Maar écht helemaal begrijpen wat hij heeft meegemaakt, dat lijkt hem quasi onmogelijk.Hij kijkt een beetje meewarig, leunt achterover alsof de herinneringen terugkomen.  "Als je het niet hebt meegemaakt, kun je je het alleen maar inbeelden."

Video player inladen ...

Het leven van een vluchteling

Hongersnood, schuilplaatsen, doodsangst voor overvallen, wapens. Verdriet en verbijstering als je beseft dat je je familie kwijt bent, wie weet waar. Mijlenver stappen, blootsvoets, krokodillen en andere beesten op je weg. Eén idee drijft hen voort, de Lost Boys: de hunkering naar een veilige plek, altijd weg van het hier en het nu dat horror is. En dan de kampen, de gruwel en de soms menselijke schoonheid. Ja, hij kent het wel, het leven van een vluchteling. 

Video player inladen ...

Meer dan de helft van alle vluchtelingen wereldwijd komt uit slechts drie landen, en daar is Zuid-Soedan één van. Ook hier bij ons komen er veel. Kan hij zich daar iets bij voorstellen? "Ja zeker, ik kan me voorstellen wat ze meemaken," antwoordt hij bedachtzaam, "maar ik was een andere soort vluchteling. Eens in de kampen was ik legale en erkende vluchteling, kon naar school in Kenia en naar de Verenigde Staten om te studeren. " Maar hij weet hoe mensen zich verstoten voelen en wat een trauma dat is. 

Onderwijs! Onderwijs!

Hij is naar hier gekomen naar aanleiding van stuk, maar zijn week past in zijn levensmissie. Hij was niet voor niets minister van onderwijs in zijn regio! Het is een kwestie van opvoeding. "Ik ben ook een leraar, hé. Ik moet mijn verhaal delen, zeker met jonge mensen.  Het is een stuk geschiedenis," zegt hij met de overtuiging van een predikant. "We moeten lessen leren uit die conflicten. De meeste Afrikanen kijken naar Europa en Amerika als een luilekkerland waar alles mogelijk is.  Europeanen en Amerikanen associëren Afrika dan weer alleen met geweld en corruptie en armoede, een behoeftig continent. Dat moet veranderen, we moeten leren uit elkaars verhalen." 

Video player inladen ...

Na zijn studies in het Amerikaanse Atlanta keerde Valentino terug naar Zuid-Soedan. In 2007 richtte hij in zijn voormalige thuisdorp Marial Bai een middelbare school op.  Het project werd gefinancierd met de opbrengsten van het boek 'Wat is de Wat'. Zelf kreeg hij pas onderwijs in de vluchtelingenkampen, daarvoor was er gewoon geen kans toe. Hij kent het verschil. 91% van de vrouwen in Zuid-Soedan is analfabeet. Slechts 1% van de meisjes gaat naar het middelbaar. Meer dan de helft is getrouwd voor ze 18 zijn. Met zijn Alok Academy voor meisjes wil Deng daar iets aan doen. 

Hilde De Windt

Maar ook hier is veel werk aan de winkel vindt hij. Jonge mensen hebben niet alleen een vertekend wereldbeeld van andere culturen. Ze hebben echt ook wel andere vragen, die heel diep gaan en iets vertellen over hoe het met hen is gesteld. "Wat zou je adviseren aan iemand die uit het leven wil stappen? ..Wel dat zo'n vraag hier in België wordt gesteld.... Ik vertel dan over wat ik heb meegemaakt, over mijn donkere dagen." 

Video player inladen ...

Je kunt over een trauma heen komen. Kijk naar mij, naar wat ik heb meegemaakt. Het zou voor de theatermakers die mijn leven als kind spelen, heel moeilijk zijn om te zien wie ik nu ben."

More is in you!

Dat je altijd verder kunt, zegt hij. Dat je altijd kunt leren, ontwikkelen en groeien, waar je ook staat in je leven. Er is natuurlijk een orde: je moet eerst veilig zijn, en gevoed, en onderdak hebben. Dan kun je beginnen. Maar je kunt altijd iets doen met wat je hebt. Dat is een verantwoordelijkheid, en leiderschap. 

Video player inladen ...

De stichting VAD blijft verder timmeren aan de weg naar scholing voor iedereen. In gebieden die getroffen zijn door de oorlog bouwt hij scholen, leiden ze leraren op en leren mannen en vrouwen lezen en schrijven. Het eerste meisjesinternaat werd vorig jaar geopend. Deng heeft nu zelf kinderen. 

De voorstelling in Het Paleis gaat woensdag in première. Meer info: www.hetpaleis.be

Hilde De Windt