20 jaar S.M.A.K.: controversiële hamzuilen, een mosselpot, een diefstal en de strijd voor een (groter) museum

Het S.M.A.K. viert dit jaar zijn 20e verjaardag. Vandaag opent in het Gentse museum voor actuele kunst de verjaardagsexpo “De collectie (1): Highlights for a future”. Voor het eerst sinds 1999 palmt de eigen collectie nog eens het volledige museum in. Het S.M.A.K. organiseerde de afgelopen 20 jaar meer dan 400 tentoonstellingen en tal van evenementen. Wij doken in het archief en selecteerden enkele opvallende momenten uit de geschiedenis van het museum.

Klik op de foto's hieronder en herbeleef 12 opvallende momenten uit 20 jaar S.M.A.K.

close prev next_2
“Het Journaal”, 8 mei 1999
Blikvanger op het openingsfeest van het S.M.A.K. is de boksmatch tussen directeur Jan Hoet en kunstenaar Dennis Bellone. De match is een metafoor voor de geweldloze strijd tussen het institutionele en het artistieke.

Jan Hoet bokst S.M.A.K. open


Na vier decennia strijd opent het Stedelijk Museum voor Actuele Kunst (S.M.A.K.) begin mei 1999 eindelijk zijn deuren. Het museum is gevestigd in het voormalige Casino recht tegenover het Museum voor Schone Kunsten in het Citadelpark in Gent. Volgens sommigen is de architectuur van het gebouw niet ambitieus genoeg, maar Jan Hoet wil dat vooral de kunst kan schitteren. Tijdens de openingsexpo worden zo’n 200 werken getoond uit de collectie. Ze biedt een overzicht van de naoorlogse kunst: Karel Appel, Francis Bacon, Joseph Beuys, Marcel Broodthaers, Christo, Raoul De Keyser, Jan Fabre, Gilbert & George, David Hockney, Anselm Kiefer, Bruce Nauman, Panamarenko, Roger Raveel, Gerard Richter, Luc Tuymans en Andy Warhol zijn allemaal vertegenwoordigd.

Het S.M.A.K. wil een museum zijn dat bruist van leven. Het openingsfeest zet alvast de toon met de veelbesproken boksmatch tussen directeur Jan Hoet en kunstenaar Dennis Bellone. Entertainment als kunst of kunst als entertainment? Het is een dunne lijn waar Jan Hoet graag op balanceert. Ook zijn zoon helpt mee om een nieuw publiek aan te boren. Jan Hoet jr. baat de eerste jaren het museumcafé uit. ’s Avonds vinden er fuiven, concerten, lezingen en recepties plaats. Kunstenaars komen er koken en op oudejaarsavond is er een babysitdienst. Na drie jaar blijkt echter dat het project niet rendabel is en vraagt Jan Hoet jr. het faillissement aan.

close prev next_2
“Het Journaal”, 30 maart 2000
Kunstenaar Jan Fabre bekleedt de zuilen van de Aula van de Gentse universiteit met Gandaham. Dat lokt heel wat controverse uit. “Het Journaal” gaat de temperatuur opmeten.

Hamzuilen van Jan Fabre lokken protest uit


De tentoonstelling die het S.M.A.K. en de hedendaagse kunst definitief bij het grote publiek brengt, is zonder twijfel “Over the edges”. In de Gentse binnenstad staan meer dan 60 kunstwerken opgesteld die het publiek uitdagen om over kunst na te denken. Op het Sint-Michielsplein staat een naakte reus met één oog. In de Norbertijnenkapel heeft Wim Delvoye een glas-in-loodraam gemaakt met röntgenfoto’s van vrijende koppels. Op de Korenlei wordt om de zoveel tijd serviesgoed naar buiten gegooid door een open raam, terwijl je mensen hoort ruzie maken.

Maar het zijn vooral de hamzuilen van Jan Fabre die in het collectieve geheugen gegrift staan. Al tijdens de opbouw van het kunstwerk ontstaat er protest. Sommigen vinden het verspilling om de zuilen van de Aula van de Gentse universiteit vol te hangen met ham, anderen zien er de schoonheid wel van in. Jan Hoet smult van de controverse en gaat zelf ter plaatse om uit te leggen wat de bedoeling is. Zelfs CNN wijdt een item aan de commotie. Uiteindelijk wordt het kunstwerk toch voortijdig afgebroken. Niet wegens vandalisme of protest, maar door de hitte. Door het warme weer begint het vlees te rotten en het stadsbestuur wil de volksgezondheid niet gevaar brengen.

close prev next_2
“Het Journaal”, 25 mei 2000
Het S.M.A.K. zet de geldinzamelactie “Red de mosselpot” op om het werk “Grande casserole de moules” van Marcel Broodthaers in de collectie te kunnen houden. Op de persconferentie doet Jan Hoet meteen een omhaling bij de verzamelde journalisten.

Mosselpot “gered” door geldinzamelactie


In 2000 dreigt een sleutelwerk uit de museumcollectie te verdwijnen. De eigenaars willen “Grande casserole de moules” van Marcel Broodthaers verkopen, een werk dat het S.M.A.K. in bruikleen heeft. Verschillende musea hebben al een bod gedaan, maar dat is buiten Jan Hoet gerekend. Hij gooit het op een akkoord met de eigenaars: voor 10 miljoen frank (250.000 euro) kan het werk in het S.M.A.K. blijven. Jan Hoet zet prompt een grote geldinzamelactie op onder het motto “Red de mosselpot”. Via een mosselsouper, een wijnveiling, de verkoop van een kunstmap en donaties slaagt de museumdirecteur erin om 5 miljoen frank op te halen. De Vlaamse overheid past de andere 5 miljoen frank bij.

Dankzij de actie groeit het werk uit tot een publiekslieveling, maar het heeft pas sinds kort een vaste stek in het museum. Vorig jaar opende het S.M.A.K. het Broodthaerskabinet, waar “Grande casserole de moules” en andere werken van Marcel Broodthaers permanent opgesteld staan. Naast de mosselpot is ook “Pense-bête” er te zien, het eerste kunstwerk van Broodthaers. Het werk werd in 2006 voor 400.000 euro aangekocht door de Vlaamse overheid.

close prev next_2
“Terzake”, 30 november 2004
Peter Doroshenko, die in 2003 Jan Hoet opvolgde als directeur van het S.M.A.K., wordt na amper één jaar ontslagen. In “Terzake” legt Hoet uit wat er speelt.

De moeizame opvolging van Jan Hoet


In 2003 moet Jan Hoet verplicht met pensioen. Hij heeft het S.M.A.K. op de kaart gezet als een laagdrempelig museum waar altijd iets te beleven valt. Met gemiddeld meer dan 20 tentoonstellingen per jaar laat hij het publiek aan een sneltempo kennismaken met grote namen als Anselm Kiefer, Carl De Keyzer, Richard Serra, Anton Corbijn, Marlene Dumas, Raoul De Keyser, Luc Tuymans, Panamarenko, Jan Van Imschoot, Jannis Kounellis, Jan De Cock, Lucebert, Jan Fabre en Bruce Nauman. De werking van het museum drijft vooral op Hoets enthousiasme. Grootse projecten, zoals de 1e Quadriënnale voor Hedendaagse Kunst, leiden tot financiële perikelen. Begin 2003 krijgt het museum een nieuwe zakelijke structuur, zodat het wendbaarder wordt.

De opvolging van Jan Hoet verloopt niet van een leien dakje. Als het stadsbestuur in 2003 bekendmaakt dat de Amerikaan Peter Doroshenko het S.M.A.K. gaat leiden, is de verrassing compleet. Onder zijn directeurschap gaat de dynamiek die het museum heeft opgebouwd wat verloren. Hij krijgt de kritiek dat er te weinig gebeurt. Het personeel en de partners van het museum kunnen moeilijk wennen aan zijn communicatiestijl. Na één jaar wordt hij aan de deur gezet. Een aantal toonaangevende Belgische kunstenaars, zoals Luc Tuymans en Jan De Cock, vinden zijn ontslag onterecht. Zij denken dat Doroshenko internationaal deuren kan openen. Hun protestbrief mag echter niet baten. Uiteindelijk wordt Philippe Van Cauteren de nieuwe directeur. Hij kent het museum door en door, want hij werkte al mee aan verschillende projecten, zoals het kunstenparcours “Over the edges”.

close prev next_2
“Het Journaal”, 9 februari 2005
De Gentse kunstenaar Michaël Borremans speelt een thuismatch in het S.M.A.K. Hoewel hij figuratief schildert, is niets in zijn werk wat het lijkt. In “Het Journaal” geeft hij meer uitleg over zijn werk.

Rijzende ster Michaël Borremans in het S.M.A.K.


Gentenaar Michaël Borremans is een rijzende ster in de kunstwereld als hij in 2005 in het S.M.A.K. exposeert. Zijn tekeningen en schilderijen hangen al in New York, Bazel en Tokio, maar in Vlaanderen is hij dan nauwelijks bekend. Deze tentoonstelling brengt daar verandering in. Zijn figuratieve, maar bevreemdende schilderijen en tekeningen kunnen op veel bijval rekenen bij het publiek.

Het S.M.A.K. volgt de kunstenaar al langer. In 1996 koopt het museum een eerste schilderij aan van Borremans, “Sad girl”. In 2000 komt daar “The fruit basket” bij en wordt de collectie aangevuld met 5 tekeningen. De volgende aankoop gebeurt in 2010. Dan is het werk van Borremans al onbetaalbaar geworden voor Belgische musea. “Zowel Frank De Maegd van Zeno X Gallery als Michaël Borremans zijn bijzonder genereus geweest”, zegt directeur Van Cauteren, die erg trots is dat hij “Unicorn” aan de collectie van het S.M.A.K kan toevoegen. Hoeveel het museum betaald heeft voor het schilderij, wordt niet bekendgemaakt.

close prev next_2
“Het Journaal”, 18 november 2006
“De meikever” van Panamarenko die uit het museum gestolen werd, is terecht. Het werk is ernstig beschadigd, maar niet onherroepelijk verloren.

“Meikever” van Panamarenko gestolen


In november 2006 wordt het S.M.A.K. opgeschrikt door een diefstal. “De meikever” van Panamarenko is spoorloos. Het werk wordt geschat op 250.000 euro en bestaat uit twee delen. De mechanische kever is weg, maar de doos die erbij hoort, heeft de dief laten staan. De politie staat voor een raadsel. Hoe kon iemand dit werk van 46x37x37 centimeter onopgemerkt naar buiten smokkelen? Een paar dagen later vindt een student het werk terug in een parkje op wandelafstand van het museum. Het is zwaar beschadigd, maar met de hulp van de kunstenaar en het restauratieatelier van het S.M.A.K. valt het nog te redden.

Het voorval doet vragen rijzen over de beveiliging van het museum. De zaal waar de kever stond opgesteld, werd permanent bewaakt door toezichters. Toch duurde het een paar uur voordat iemand de diefstal signaleerde. De vier toezichters die afwisselend de zaal moesten bewaken, worden aan de deur gezet. Ze waren als vrijwilliger aan de slag in het museum.

close prev next_2
“Terzake”, 11 oktober 2007
De controversiële Amerikaanse kunstenaar Paul McCarthy palmt het S.M.A.K. in met een retrospectieve. Hij houdt de populaire westerse beeldcultuur kritisch tegen het licht, van Disney tot porno. “Terzake” heeft een gesprek met de kunstenaar.

S.M.A.K. vertimmerd voor expo Paul McCarthy


In 2007 wordt het S.M.A.K. verbouwd voor de retrospectieve van de Amerikaanse kunstenaar Paul McCarthy. De installaties van de kunstenaar palmen het hele museum in en er zijn allerlei ingrepen nodig om ze voldoende ruimte te geven. Er moet zelfs een hele muur sneuvelen. Op het dak van het museum staat een gigantische opblaasbare ketchupfles als eyecatcher en ook binnen vloeit de ketchup rijkelijk. McCarthy geeft kritiek op de westerse samenleving en dat oogt niet fraai. De tentoonstelling roept een mengeling van angst en walging op, maar humor verzacht de pijn.

De ambitieuze tentoonstelling veroorzaakt een gat in de begroting en de zakelijk leider van het S.M.A.K. moet opstappen. Artistiek directeur Philippe Van Cauteren krijgt dan weer de kritiek dat hij beter zou inzetten op de vaste collectie in plaats van op dit soort projecten. Maar hij blijft achter de McCarthy-expo staan. Het S.M.A.K. moet volgens hem blijven inzetten op tentoonstellingen met internationale uitstraling. Als het museum daardoor uit zijn voegen barst, of de vaste collectie niet meer kan tonen, moet er geïnvesteerd worden in een groter museum.

close prev next_2
“Het Journaal”, 20 april 2010
Het S.M.A.K. laat één week lang de bezoeker zelf beslissen hoeveel hij of zij betaalt voor een museumbezoek. De meningen over het initiatief zijn verdeeld.

S.M.A.K. laat even toegangsprijzen vallen


Het S.M.A.K. is een museum dat voeling wil houden met zijn publiek. In april 2010 mag de bezoeker één week lang zelf beslissen hoeveel een bezoek aan het museum voor hem of haar waard is. De actie is een succes. Er dagen 10 procent meer bezoekers op en de inkomsten liggen hoger dan verwacht.

Gemiddeld betaalden de bezoekers 1,41 euro per kind en 3,14 euro per volwassene. 30 procent vindt 5 euro een correct bedrag voor een museumbezoek en 20 procent wil zelfs 7 euro betalen. Het is wel opvallend dat de meeste mensen minder neertellen dan wat ze als faire richtprijs opgeven.

close prev next_2
“Het Journaal”, 5 maart 2014
Na de begrafenis van Jan Hoet is er een koffietafel aan het S.M.A.K. die iedereen mag bijwonen. Kunstenaars zoals Michaël Borremans en Ronny Delrue bewijzen de voormalige directeur een laatste eer.

Koffietafel voor overleden Jan Hoet


Op 27 februari 2014 overlijdt Jan Hoet. De bezieler van het S.M.A.K. is 77 jaar geworden. Hoewel hij al meer dan 10 jaar directeur af is, blijven veel mensen hem vereenzelvigen met het museum. Sympathisanten organiseren een rouwstoet die vertrekt aan het S.M.A.K. en op de dag van zijn begrafenis is er een grote koffietafel. Het museum blijft die dag gewoon open als eerbetoon.

Jan Hoet bleef tot op het laatste actief in de kunstwereld, zowel nationaal als internationaal. Zijn laatste project dat gelinkt was aan het S.M.A.K. was de tentoonstelling “Sint-Jan” in de Sint-Baafskathedraal in 2012. Het project was zijn antwoord op “TRACK”, de opvolger van “Over the edges”. Met “TRACK” palmde het S.M.A.K. opnieuw de stad in. Kunstenaars gingen dit keer niet alleen aan de slag in het historisch centrum, maar ook in minder pittoreske wijken in Gent. Ze gingen in dialoog met de bewoners om hun projecten te realiseren. Jan Hoet organiseerde in de marge van het kunstenparcours de intieme expo “Sint-Jan”. Hij stak de tentoonstelling in de Sint-Baafsabdij zonder budget in elkaar. De deelnemende kunstenaars en galeries werkten belangeloos mee.

close prev next_2
“Het Journaal”, 16 oktober 2014
De Gentse kunstenares Berlinde De Bruyckere toont in 2014 een overzicht van recente tekeningen en sculpturen in het S.M.A.K. In haar kunst staat het lijden van de mens centraal en hoe de kunst troost kan bieden.

Berlinde De Bruyckere in Venetië en Gent


In 2013 krijgt Berlinde De Bruyckere de eer om het Belgische paviljoen op Biënnale van Venetië in te richten. Ze werkt samen met het S.M.A.K. om het project gerealiseerd te krijgen. Directeur Philippe Van Cauteren volgt als co-curator het ontstaansproces van de installatie “Kreupelhout/Cripplewood” mee op.

Een jaar later is het monumentale werk te zien in het S.M.A.K. op een overzichtstentoonstelling van De Bruyckere. Ze toont er tekeningen en sculpturen die ze de afgelopen jaren gemaakt heeft, maar waarvan de meeste enkel nog maar in het buitenland te zien waren. De tentoonstelling is een enorm succes. Ze lokt 88.798 bezoekers, een record.

close prev next_2
“Het Journaal”, 24 oktober 2017
Het S.M.A.K. haalt een van de belangrijkste nog levende hedendaagse kunstenaars naar Gent. De Duitse schilder Gerhard Richter toont er oud en nieuw werk.

Expo Gerhard Richter is mijlpaal voor S.M.A.K.


In 2017 pakt het S.M.A.K. nog eens uit met een internationale klepper. De Duitse kunstenaar Gerhard Richter geeft er zijn eerste solotentoonstelling in ons land sinds 1976. Hij zorgt zelfs voor een primeur door enkele gloednieuwe werken aan de expo toe te voegen. Directeur Philippe Van Cauteren spreekt van een mijlpaal in de geschiedenis van het museum. De tentoonstelling valt ook in de smaak bij het publiek en vestigt met 89.173 bezoekers een nieuw record.

Het S.M.A.K. heeft zwaar moeten investeren in een goede klimaatregeling per zaal om deze tentoonstelling mogelijk te maken. Volgens Van Cauteren wordt het steeds moeilijker om werken in bruikleen te krijgen, omdat het museum niet meer is aangepast aan de normen van vandaag. Hij pleit voor een beter en groter museum, waar zowel de vaste collectie als tijdelijke tentoonstellingen in optimale omstandigheden kunnen worden gepresenteerd. Uit een volumestudie uit 2018 blijkt dat het museum bijna in omvang zou moeten verdubbelen om dat mogelijk te maken. Het nieuwe stadsbestuur moet nu beslissen hoe het verder gaat. De strijd om een museum is 20 jaar na de opening van het S.M.A.K. nog niet gestreden.

Link - De strijd die vooraf ging
Boksen SMAK - Jan Hoet bokst het S.M.A.K. open
Hespenpilaren - Hanzuilen Jan Fabre lokken protest uit
Red Mosselpot - Mosselpot 'gered' door geldinzamelactie
Jan Hoet (Wissel van de macht) - De moeizame opvolging van Jan Hoet
Borremans in het S.M.A.K. - Rijzende ster Michaël Borremans in het S.M.A.K.
Kever terecht - 'Meikever' van Panamarenko gestolen
McCarthy - S.M.A.K. vertimmerd voor expo Paul McCarthy
S.M.A.K. toegang - S.M.A.K. laat even toegangsprijzen vallen
Koffietafel Hoet - Koffietafel voor de overleden Jan Hoet
Berlinde De Bruyckere - Berlinde De Bruyckere in Venetië en Gent
TT Richter S.M.A.K. - Richard Richter is mijlpaal voor het S.M.A.K.