Op reis met Vlaamse meesters: Wat als Vincent van Gogh in Mechelen geschilderd zou hebben

Elke week leiden Jos Vandervelden en fotograaf Alexander Dumarey je naar een plek in Vlaanderen of Brussel waar onze grootste schilders hun schildersezel opstelden. Ooit vonden schilders het de volmaakte plekken om verzinnelijkt te worden op het canvas. Vaak zijn ze het nu nog. Soms zijn ze het niet meer. Het schilderij van toen en het beeld van nu.

Vandaag: "Kaai in Mechelen" van Anna Boch uit 1906 of de bevrijding van de vrouw die kocht wat niemand wilde

Anna Boch was een verdienstelijke schilderes die met haar werk alle varianten van het impressionisme bestreek. Ze was een spilfiguur in Brusselse kunstkringen en verzamelde als rijke erfgename ook zelf kunst. Boch was een telg uit de familie die het tafelservies "Royal Boch" fabriceerde. In 1890 kocht ze in Brussel op "Salon des XX" het schilderij "De rode wijngaard" van Vincent van Gogh. Het is vermoedelijk het enige werk van Van Gogh dat "officieel" tijdens zijn leven is gekocht. Het schilderij kostte 400 Franse frank. Vincent Van Gogh zou nog hetzelfde jaar overlijden. Met enige zin voor dweperij betitelde de film "Anna and Vincent" haar in 2015 als "the woman who bought what nobody wanted".

Anna Boch had belangstelling voor het werk van Van Gogh omdat haar broer Eugène met hem bevriend was. Boch zou de schilder vooral financieel hebben willen steunen omdat ze te doen had met de pijnlijke armoede waarin hij leefde. "De rode wijngaard" zou tot 1906 in het "salon des musiques" van haar Brusselse villa hangen tussen werk van Gauguin en Seurat. Ze verkocht het werk voor 10 000 Franse frank in een periode dat de waardering voor het zo lang genegeerde werk van Van Gogh begon te groeien. Om het geld was het Anna Boch niet te doen. Uit notities moet blijken dat ze "De rode wijngaard" te intimiderend vond. De schoonheid van het schilderij werkte verlammend voor haar eigen schilderkunst.

(Lees onder het schilderij verder)

© www.lukasweb.be - Art in Flanders vzw

Spel van licht en water op de Dijle

Anna Boch schilderde "Kaai in Mechelen" precies in het jaar waarin ze de Vincent van Gogh verkocht. Voelde Anna Boch zich danig bevrijd toen ze naar Mechelen trok om te schilderen? Ze creëerde aan de Havermarkt in ieder geval een van haar meest geprezen werken. Boch heeft haar schildersezel naar alle waarschijnlijkheid opgesteld op de Vismarkt, aan de overkant van de kaai. Daar moet ze, zoals in het grootste deel van haar werk, gefascineerd zijn geweest door het spel van licht en water op de Dijle. Haar queeste naar bijzondere lichteffecten had haar overal gebracht: in Zeeland, Bretagne, de Provence,Spanje... Ook dat had ze gemeen met Van Gogh.  Net zoals het avontuurlijke lila en paars op "Kaai in Mechelen", met een zweem van de onbevreesde keuzes voor kleur van Vincent van Gogh.

Haver, vis en bier

Economische bedrijvigheid was er nog steeds toen Anna Boch de Haverwerf schilderde, maar de hoogdagen van de kaai waren geschiedenis. In 1301 had Mechelen de stapelrechten gekregen voor haver, toen een verzamelnaam voor graan.  Graanboten moesten eerst hun lading in Mechelen verkopen. Alleen wat niet verkocht werd, mocht verder vervoerd worden. Het leidde eeuwenlang tot bloeiende handel in de Mechelse binnenhaven. Aan de overkant geschiedde de vishandel. Ook voor vis had Mechelen lang het stapelrecht.

Stadsarchief Mechelen

Langs de werf werden eerst houten, en later stenen panden opgetrokken. Woningen als "den Duivel" en "t Paradijs" met gevelarchitectuur uit de zestiende en zeventiende eeuw zijn vandaag nog getuige. De huizen die Anna Boch op de voorgrond op "Kaai in Mechelen" schilderde, zijn echter gesloopt. Ze moesten wijken voor de uitbreiding van de Lamotbrouwerij in de jaren '20. Boch moet de brouwerij trouwens als spelbreker hebben gezien. De schilderes heeft de blinde, grauwe muur van de brouwerij netjes buiten de kadrering gehouden. De Lamotbrouwerij is intussen verbouwd tot een Congres- en Erfgoedcentrum. 

Brugdraaiers en kraankinderen

De historische Kraanbrug op de achtergrond van het schilderij ligt er wel nog steeds. De brug bestaat uit een gemetseld booggewelf en een metalen draaiend gedeelte. Nog tot na de Tweede Wereldoorlog werd ze dagelijks bediend door brugdraaiers om de vele soorten boten te laten passeren. De brug ontleende haar naam aan de gigantische kraan die tot in de negentiende eeuw op de kaai stond om schepen in en uit te laden. Een houten mastodont werd aangedreven door trapraderen. In de meest donkere dagen werd de kraan zelfs in beweging gehouden door kraankinderen. Kinderen pasten beter in de kleine trapgaten. Later werd het werk overgenomen door volwassen , meestal kleine mannen. Ook zij bleven nog lang de naam kraankinderen dragen.

Een hoofdrol op "Kaai in Mechelen" is er nog voor de aangemeerde boten. Mechelen heeft als stad alles te danken aan de goed bevaarbare Dijle. Eeuwenlang zijn allerlei platbodems de stad in- en uitgevaren. Deze zeilvaartuigen die gebouwd zijn voor ondiepe rivieren bestonden in allerlei varianten: klippers, tjalken, lichters, hoogaarzen of knotsen. Anna Boch schilderde waarschijnlijk mosselschuiten. Lang was de Haverwerf de loskade voor mosselen die werden ingevoerd uit Zeeland.

"Kaai in Mechelen" van Anna Boch hangt in Museum voor Schone Kunsten in Gent