Represented by ZUMA Press, Inc.

De aftelklok voor de brexit staat stil en daarmee verdwijnt de laatste zekerheid in de brexitsoap

Na een bewogen week in het Britse parlement heeft het er alle schijn van dat de brexit wordt uitgesteld. De aftelklok voor de brexit staat stil, zo schrijft Hendrik Vos. De professor Europese Politiek blikt terug op de afgelopen drie jaar van onderhandelen en kijkt ook vooruit. Hij is er alvast van overtuigd dat er onderweg heel wat schade is aangericht en dat de politieke energie wordt weggezogen.

opinie
Hendrik Vos
Hendrik Vos is hoogleraar aan de Universiteit Gent, waar hij directeur is van het Centrum voor EU-studies.

Europaspecialisten hielden precies bij hoe lang de Britten nog in de Europese Unie zouden blijven. 29 maart 2019 was geprikt, precies twee jaar na de formele start van de onderhandelingen. Zo is het voorzien in het verdrag. Op sommige websites - ook bij VRT NWS, zie hieronder - tikte er een aftelklok: nog zoveel dagen, uren en minuten, en het Verenigd Koninkrijk zou uit de Unie vertrekken.

Die klokken zijn nu stilgevallen en daarmee verdwijnt de laatste zekerheid uit de brexitsoap. De kans is heel groot dat de Britten ook op 30 maart nog gewoon lid zijn. Na een turbulente week in het Britse parlement heeft het er alle schijn van dat de brexit wordt uitgesteld.

Kans is heel groot dat Britten ook op 30 maart nog lid zijn

Een land vol craquelé

Het zouden de gemakkelijkste onderhandelingen ooit worden. "Kinderspel!", schreeuwden de harde brexiteers toen ze het referendum over de uitstap van het Verenigd Koninkrijk uit de EU gewonnen hadden. Zacht praten doen zij niet. Praktische ditjes en datjes regelen, evenmin.

Opperbrexiteer Nigel Farage ging in Amerika campagne voeren voor Donald Trump en Boris Johnson deed er alles aan om te vermijden dat hij verantwoordelijkheid moest opnemen.

En zo werd het Theresa May die als premier de brexitaffaire mocht afwikkelen. Ze had campagne gevoerd om in de Unie te blijven, maar moest nu de regeling uitwerken om eruit te raken. Het werd een fiasco.

(lees verder onder de foto)

Nigel Farage op een campagnebijeenkomst van Donald Trump in 2016

Haast drie jaar na het referendum is duidelijk dat het land faliekant gespleten is, niet in twee, maar in veel meer stukken. Talrijke parlementsleden willen in hun diepste binnenste in de Unie blijven, maar ze durven niet ingaan tegen het resultaat van het referendum.

Er zijn er ook die radicaal met Europa willen breken. Sommige fantasten zien zichzelf al op een groot schip, heersend over zeeën. Anderen willen met één been uit de Unie en met het andere erin. Nog anderen veranderen op dagelijkse basis van gedacht.

De breuklijnen lopen tussen de landsdelen, tussen de partijen en binnen de partijen. Het Verenigd Koninkrijk is al lang niet meer verenigd. Het werd een land vol craquelé. Niemand heeft het gezag om orde te herstellen en discipline af te dwingen. Resultaten van stemmingen in het parlement spreken elkaar tegen en schieten alle kanten op. Er zit geen lijn meer in, er zijn alleen nog barsten.

Drie jaar na het referendum is het duidelijk dat het land faliekant gespleten is. Niet in twee maar in veel meer stukken.

Bang voor de deconfiture

Het scheidingsakkoord dat de voorbije maanden in elkaar gefrutseld werd, schuift de cruciale beslissingen door naar de toekomst. Volgens het akkoord zouden de Britten op 29 maart uit de Unie stappen, waarna een overgangsperiode start om over de toekomst te onderhandelen.

In de overgangsperiode verandert er niet veel: Britten zouden nog altijd de Europese regels volgen en bijdragen aan het budget van de Unie. De overgangsperiode kan duren tot eind 2022, en als er dan nog geen akkoord is over de toekomstige relatie, wordt er een vangnet gespannen, de zogenoemde backstop. Ook daarmee zou in de praktijk het meeste bij het oude blijven.

Het scheidingsakkoord is technisch gezien het best mogelijke compromis en daarom verdedigt May het: formeel gesproken verlaten de Britten de Unie, zoals beslist in het referendum. Maar in realiteit blijven ze er innig mee verbonden, en wordt de grootste warwinkel vermeden. Het economische malheur zou onder controle blijven.

(lees verder onder de foto)

AFP or licensors

Weinigen zijn tevreden over deze deal. De harde brexiteers willen een radicale en drastische breuk en zijn bang dat het Verenigd Koninkrijk een vazalstaat wordt. Een terechte vrees, want met het scheidingsakkoord ziet het ernaar uit dat het land nog lange tijd de Europese regels zal volgen. Misschien zelfs eeuwig.

Met het scheidingsakkoord ziet het ernaar uit dat het land nog lange tijd de Europese regels zal volgen, misschien zelfs eeuwig

De tegenstanders van de brexit vinden het scheidingsakkoord gekkenwerk: waarom moet het land uit de Unie stappen als het er voor onbepaalde tijd toch aan gehecht blijft? Dan is het beter om gewoon lid te blijven, toch? Dan zit het tenminste nog aan tafel als de beslissingen worden genomen.

Het scheidingsakkoord lag al twee keer ter stemming in het Britse parlement en telkens werd het ruim verworpen. Maar deze week hebben de parlementairen ook gezegd dat ze de Unie niet zonder akkoord willen verlaten. De angst voor een deconfiture (mislukking of faillissement nvdr.) is te groot. En 29 maart komt er heel snel aan.

(lees verder onder de foto)

De Britse premier Theresa May spreekt het parlement toe UK Parliament

De kleine letters in het verdrag

Er lijkt nog maar één uitkomst en dat is uitstel vragen. In de kleine lettertjes van het verdrag is die mogelijkheid voorzien. Tijd kopen, met andere woorden. Over het algemeen is dat een goede truc om een debat te ontmijnen. Er kan diep geademd worden, stof daalt neer en de kalmte keert weer. Maar in dit geval ligt het ingewikkelder en zal er van rust nog niet veel sprake zijn.

De overige Europese lidstaten moeten namelijk eensgezind instemmen met de vraag om uitstel. Daarom was zo’n uitstel lange tijd onwaarschijnlijk: als de Britten het vragen, verzwakt dat hun verdere onderhandelingspositie. Om maar iets te zeggen: Spanje kan het uitstel wel goedkeuren, maar er voorwaarden aan koppelen in verband met Gibraltar. Elk land heeft op dat moment de mogelijkheid om de Britten te chanteren.

Uitstel was lange tijd onwaarschijnlijk want als de Britten het vragen, verzwakt dat hun onderhandelingspositie

In elk geval zullen de andere lidstaten uitleg vragen: wat is de bedoeling van die vraag om uitstel? Als het na twee jaar onderhandelen niet gelukt is om tot een akkoord te komen, waarom zou het met wat extra tijd ineens wel marcheren? En vooral: hoe lang zou dat uitstel dan duren?

Blessuretijd

May zou het liefst houden bij een kort en technisch uitstel. In het scheidingsakkoord zitten nog losse eindjes en er moeten enkele praktische regelingen getroffen worden. Daar is blessuretijd voor nodig. Twee of drie maanden, zo wordt gezegd.

Zo’n beperkt uitstel kan alleen werken als het Britse parlement alsnog instemt met het scheidingsakkoord. Over een nieuwe overeenkomst onderhandelen, vraagt te veel tijd.

De huidige tekst, die dus al twee keer werd verworpen, zal begin volgende week nog eens ter stemming komen in Westminster. Driemaal is scheepsrecht, hoopt May. Ze gokt erop dat de harde brexiteers kiezen voor het minste kwaad: ze vinden de huidige deal dan wel pover en luizig, maar als ze hem opnieuw verwerpen, komt er langer uitstel.

Dan liggen alle opties open, met inbegrip van een nieuw referendum. Misschien wordt de brexit wel afgeblazen. Door dat te suggereren, hoopt ze de harde brexiteers alsnog aan boord te hijsen en van haar akkoord te overtuigen. De redenering van May: wie moet kiezen tussen griep of cholera, die kiest voor griep. Maar de voorbije periode heeft ze het telkens verkeerd ingeschat.

(lees verder onder de foto)

Copyright 2019 The Associated Press. All rights reserved

De brextremisten kunnen namelijk anders naar de situatie kijken: als alles weer openligt, is ook een radicale breuk nog mogelijk. Met dat vooruitzicht is het twijfelachtig of ze zullen instemmen met de overeenkomst die ze nu al twee keer verwierpen.

Binnen enkele dagen zal blijken hoe het uitdraait. Als de deal alsnog wordt goedgekeurd, verdwijnen de Britten nog voor de zomer uit de Unie. In het andere geval gaan we wellicht naar een langer uitstel.

Terug naar start

De Europese Unie zit niet te wachten op zo’n lang uitstel. Zolang niemand weet hoe de brexit precies zal uitpakken, blijft er onzekerheid. Die weegt op het gemoed van de bedrijven en op het investeringsklimaat. Dat is voor de economie geen goede zaak.

Er doemen ook praktische en technische problemen op. Zo zijn er eind mei de verkiezingen voor het Europees Parlement. Als de Britten nog langere tijd in de Unie blijven, moeten ze ook opnieuw Europese Parlementsleden kiezen. Een deel van de Britse zetels werd intussen al verdeeld onder andere lidstaten, dus die afspraken vervallen dan ineens.

Snel na de verkiezingen moet het Europees Parlement ook een paar cruciale knopen doorhakken. Het moet beslissen wie de nieuwe voorzitter wordt van de Europese Commissie en de begroting voor de volgende zeven jaar vastleggen. De Britse Europarlementsleden bepalen dan mee de koers voor de volgende jaren, terwijl ze binnenkort misschien vertrekken uit de Unie. Hoe fair is dat?

(lees verder onder de foto)

Britse premier Theresa May en Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker

Als Britten nog langere tijd in Europese Unie blijven, moeten ze ook opnieuw Europese Parlementsleden kiezen

De vraag blijft ook vooral wat zo’n lang uitstel oplost. In zekere zin wordt er teruggespoeld naar de ochtend na het referendum. De Britten staan dan weer bij start en kunnen met een wit blad opnieuw beginnen. Alle opties liggen open: van géén brexit tot alsnog een crash zonder voorgaande en alle tinten hard en zacht daartussen.

De regering van May heeft intussen zoveel blutsen, builen, schrammen en krassen opgelopen dat het bijna ondenkbaar is dat zij het nog eens mag proberen. De kans is groot dat er dan ook nieuwe verkiezingen komen. Daarmee zal de gespletenheid evenwel niet verdwijnen en het blijft twijfelachtig of er iemand kan opstaan die met gezag een heldere richting uitstippelt.

Ook als de Britten weer op het eerste vakje staan, zal het onmogelijk zijn om de brexit af te handelen op een manier die een meerderheid kan overtuigen. Het heeft er alle schijn van dat de zaak ook de komende periode als een stuiterbal naar alle kanten springt en kaatst. Waar hij finaal blijft liggen, is niet te voorspellen.

Wat wel zeker is, dat is dat er onderweg schade wordt opgelopen, dat het land steeds dieper verdeeld raakt, dat alle politieke energie wordt weggezogen en dat er steeds minder tijd en energie is om uitdagingen aan te pakken die er werkelijk toe doen.

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.