Complotdenken in de Wetstraat: is er een geheim voorakkoord tussen N-VA en SP.A?

Op een MR-congres dit weekend stak de premier een vurige speech af en haalde daarbij uit naar een "gevaarlijke cocktail van nationaalsocialisme, die staat voor verdeeldheid en verarming". Het gevaar van dat complotdenken is volgens auteur Wouter Verschelden simpel: "Zoals vaak bepaalt wat achter de schermen gedacht en gezegd wordt op een bepaald ogenblik wat er voor de schermen gebeurt".

opinie
Wouter Verschelden
Wouter Verschelden is uitgever van de nieuwssite Newsmonkey.be.

Is er een voorakkoord tussen de N-VA en de SP.A, een zogenaamde "Bourgondische coalitie" op Vlaams niveau? Bij CD&V spreken ze bevestigend van een "geheim akkoord" en MR-chef en premier Charles Michel heeft het over "een cocktail van nationalisten en socialisten". Die vermoedens, die al langer leven bij CD&V en de MR, komen nu tot uiting, maar gaan terug tot een paar woelige dagen in december.

Alles in de Belgische politiek begint ooit in Antwerpen. Het Vlaams Blok werd er geboren, Agalev ook. De N-VA werd daar voor het eerst een grote machtspartij. En veel verder in de tijd, in 1921, sloten de socialist Camille Huysmans en katholiek Frans Van Cauwelaert er een eerste grote coalitie, het zogenaamde "mystieke huwelijk", dat later de basis vormde voor veel meer tussen rood en oranje.

Alles in de Belgische politiek begint ooit in Antwerpen

Wie dit weekend goed wilde begrijpen wat premier Charles Michel (MR) precies bedoelde met een toch wel zeer beladen uitspraak, had een beetje achtergrond bij de recente geschiedenis nodig uit Antwerpen. Want de zogenaamde "Bourgondische coalitie" van de N-VA met de SP.A, aangevuld met Open VLD in de grootste stad van Vlaanderen, veroorzaakt rimpelingen tot in de Wetstraat in Brussel.

Op een MR-congres dit weekend stak de premier een vurige speech af en haalde daarbij uit naar een "gevaarlijke cocktail van nationaalsocialisme, die staat voor verdeeldheid en verarming". Wat hij bedoelde is natuurlijk de N-VA en de PS, maar een wat ongelukkige samentrekking maakte dat het plots leek op een associatie met de ideologie van de nazi's en Hitlers partij de NSDAP: het nationaalsocialisme. Die verwijzing, een "lapsus" noemt de MR-partijwoordvoerder het, was nooit de bedoeling van Michel.

In z'n hoofd is de premier al een aantal weken bezig met wat hij ziet als die nieuwe as, waarvan hij overtuigd is dat die bestaat: die tussen Vlaams-nationalisten en socialisten

PS-voorzitter Elio Di Rupo reageerde meteen en sprak van "cynisme" en "gebrek aan fatsoen tegenover de slachtoffers van de Holocaust en hun families". "Je moet al van slechte wil zijn om hier iets anders in te zien dan een uitspraak over de socialistische en nationalistische partij", zo reageerde Michel.

De essentie van dit verhaal heeft niets te maken met verwijzingen naar nazi's, maar alles met Antwerpen. Want in z'n hoofd is de premier al een aantal weken bezig met wat hij ziet als die nieuwe as, waarvan hij overtuigd is dat die bestaat: die tussen Vlaams-nationalisten en socialisten. Tegen z'n entourage en z'n coalitiepartners is Michel stellig: er is een voorakkoord tussen de N-VA en de SP.A voor 26 mei.

Het wantrouwen van CD&V

Michel staat niet alleen met die these: ook bij zijn trouwste coalitiepartner, Wouter Beke van CD&V, leeft die gedachte al langer. Net voor het weekend maakte Peter Van Rompuy, de lijsttrekker van CD&V in Vlaams-Brabant, het ook expliciet in een gesprek met Knack. Hij heeft het over een "geheim akkoord" en zegt letterlijk: "Socialisten zeggen ons dat de Bourgondische coalitie op Vlaams niveau al beklonken is".

Van Rompuy formuleert zo wat de absolute partijtop eerder ook al liet aanvoelen: na 26 mei zouden ze weleens buitenspel gezet kunnen worden op het Vlaamse niveau door diezelfde drie die hen in Antwerpen uit de coalitie hebben gezet. Want daar zat CD&V met Bart De Wever (N-VA) en Open VLD in het stadsbestuur, maar ruilden die uiteindelijk de christendemocraten van lokale kopman Kris Peeters (CD&V) in voor Jinnih Beels en haar SP.A.

En is daar dan enkel over Antwerpen gepraat, of is er meteen ook een "breder gesprek" gevoerd tussen de voorzitters van geel, rood en blauw? Bij CD&V gaan ze uit van dat laatste.

Peeters wil niet naar Antwerpen

Die argwaan van Michel en Beke is stevig gevoed door wat precies in die cruciale dagen in december gebeurt. Want twee bijzonder belangrijke gebeurtenissen lopen daar plots samen: de coalitievorming in Antwerpen en de uiteindelijke val van het minderheidskabinet-Michel II.

De Antwerpse coalitievorming is een complex spel, waarbij De Wever uiteindelijk met een coalitie komt die weinigen op voorhand voorspeld hadden. Maar de logica erachter is simpel: wiskunde. Een coalitie met één zetel op overschot, de voortzetting van de N-VA met Open VLD en CD&V, is bijzonder krap en dus risicovol.

In de ogen van de Antwerpse burgemeester valt in zo'n scenario enkel zaken te doen met CD&V indien Kris Peeters zelf schepen wil worden en als de sterke man van de christendemocraten zijn gemeenteraadsleden strak in handen houdt.

Ook CD&V-voorzitter Beke dringt daar expliciet op aan bij De Wever. Dat zou toegelaten hebben om federaal een ander verhaal te schrijven met CD&V: Beke kan dan Peeters federaal vervangen en met een ander boegbeeld naar de verkiezingen gaan. Maar Peeters bedankt feestelijk, en zo valt dat scenario in duigen.

De Antwerpse coalitievorming is een complex spel, waarbij De Wever uiteindelijk met een coalitie komt die weinigen op voorhand voorspeld hadden

De Wever gaat daarop op zoek naar alternatieven. Gesprekken met Groen leveren niets op, behalve meer animositeit tussen de N-VA en de groenen. Maar met Jinnih Beels en zowaar zelfs Tom Meeuws klikt het na voorzichtig aftasten wel. Hun afkeer voor Groen hebben ze alvast gemeen, en naarmate de gesprekken vorderen, blijkt dat de SP.A wel degelijk zin had in machtsdeelname in Antwerpen. Zeker Meeuws, een man met veel managementervaring, is daarop gebrand.

Michel II: de swing naar links

Terwijl die gesprekken van aftasten naar zeer concreet gaan, probeert premier Michel met man en macht z'n federale regering te redden. Pro memorie: we spreken hier over Michel II, het minderheidskabinet dat welgeteld tien dagen overleefde. Maar in het weekend van 15 en 16 december, exact één week nadat de N-VA eruit viel over het Marrakechpact, vecht Michel dus opnieuw voor zijn overleven en dat van zijn regering.

Michel heeft dan immers geen meerderheid meer in de Kamer, maar moet wel een begroting laten stemmen en een motie van wantrouwen overleven. Daarbij kijkt Michel opnieuw naar de N-VA, maar evengoed naar de socialisten, zo bevestigen betrokkenen nu. De contacten tussen onder meer Michel en SP.A-voorzitter John Crombez zijn daarbij veel intenser dan wat destijds vermoed werd.

De contacten tijdens Michel II tussen onder meer Michel en SP.A-voorzitter John Crombez zijn veel intenser dan wat destijds vermoed werd

Want in dat bewuste weekend stuurt heel de partijtop van de N-VA in een reeks weekendinterviews aan op vervroegde verkiezingen: "De premier en zijn regering zullen meer dan ooit de marionet van de N-VA zijn."

Michel houdt zijn cool, en ziet ondanks die beledigingen toch nog eens Jan Jambon (N-VA), zijn ex-vicepremier, en de N-VA-fractieleider Peter De Roover. Hij luistert naar hun eisen, maar houdt een troefkaart achter de hand: de groenen (Groen en Ecolo) met twaalf zetels en de SP.A met 13 zetels zijn samen met de 52 zetels van de MR, Open VLD en CD&V nét genoeg om de begroting ook goed te keuren.

Voor de schermen spreken de SP.A en de PS harde taal. Fractieleider Meryame Kitir is zelfs de eerste die dreigt met een motie van wantrouwen tegen Michel II. Maar in werkelijkheid zijn de contacten met Crombez zeer intensief, en lijkt de SP.A-voorzitter bereid om een deal te maken. De premier heeft er alvast een goed gevoel in, en bereidt zijn bocht voor.

De lijn met John Crombez valt plots dood

Plots, op maandagmiddag 17 december, keert Michel ook z'n communicatie. Hij stuurt een fel communiqué: "Een vlucht naar het confederalisme is onaanvaardbaar." En ook: "Ik laat mij niet chanteren door de N-VA." De premier wil afstand van de N-VA, en zet zich bewust dichter bij de SP.A en Groen om daar een meerderheid te kunnen vinden voor zijn begroting. De volgende dag wacht immers een cruciale stemming in de Kamer.

Alleen, nét op dat moment valt de lijn met Crombez plots dood. De premier krijgt hem niet meer te pakken, en moet in de Kamer vermijden dat zijn regering een motie van wantrouwen aan haar broek krijgt. Ook al weet Michel dat hij Crombez niet meer te horen krijgt, toch waagt hij zich bijzonder ver in de Kamer.

In een speech voor het halfrond gooit de premier het plots ideologisch en budgettair over een heel andere boeg dan de Zweedse coalitie: hij doet beloftes over een verlaging van de btw op elektriciteit, wil goedkopere gezondheidszorg, stelt voorlopige twaalfden voor als begroting en wil zelfs de verlaging van de pensioenleeftijd opnieuw bespreekbaar maken.

En uiteraard wil hij groene accenten: het klimaat wordt plots bijzonder belangrijk. "Een uitzonderlijke situatie vereist uitzonderlijke moed", zo besluit de premier met veel gevoel voor drama.

24 uur na de val van Michel II sluit De Wever een akkoord met SP.A in Antwerpen

De PS is niet onder de indruk. Maar de boodschap is vooral voor de SP.A en de groene fractie bedoeld. Bij Open VLD zijn ze not amused. Voor hen is dit een dodelijk scenario: plots met linkse steun verder gaan? En de begroting opgeven en met voorlopige twaalfden verder gaan?

De lichaamstaal van de Open VLD-fractie tijdens de speech verraadt dat ze dit helemaal niet zagen komen. Uiteindelijk stuurt Gwendolyn Rutten een tweet, met het nadrukkelijke statement dat de begroting en de jobsdeal overeind moeten blijven.

Meteen is de val van Michel II een feit: de premier vertrekt uit het halfrond om z'n ontslag te gaan aanbieden bij de koning, aan de andere kant van het Warandepark. Net iets meer dan 24 uur later, in de nacht van 19 op 20 december, sluit De Wever een akkoord met de SP.A in Antwerpen.

Bewijs van een groter manoeuvre

Voor premier Michel is het duidelijk: zijn plannen met Crombez zijn doorkruist door de contacten tussen De Wever en de SP.A-voorzitter. Want waarom trok Crombez plots zijn staart terug? Er zijn hem daar beloftes gedaan, daarvan is de eerste minister overtuigd. Het scenario waarbij Crombez straks in de Vlaamse regering minister wordt, onder minister-president De Wever, ligt klaar voor Michel en Beke. Beiden laten niet na dat ook her en der te vertellen.

Zowel bij de N-VA als de SP.A wil voorlopig niemand er hardop iets over zeggen, kwestie van het niet verder aan te blazen. Maar beide partijen lachen het scenario van een geheim akkoord manifest weg. "Er is geen Bourgondisch voorakkoord, hier is werkelijk niets van aan", zo stellen beiden. "Hooguit zijn de SP.A en de N-VA door de coalitie in Antwerpen voorzichtig on speaking terms geraakt. We hebben beiden ook een hekel aan Groen. Maar dat is zowat het enige dat ons bindt", zo valt te noteren. 

Bij de SP.A ontkennen ze niet dat er vergaande contacten geweest zijn met de premier. Al is er wel verbazing over het feit dat dit nu lekt, en zeker in deze context.

Het scenario waarbij Crombez straks in de Vlaamse regering minister wordt, onder minister-president De Wever, ligt klaar voor Michel en Beke

Complotdenken in de Wetstraat dus. Maar zoals vaak bepaalt wat achter de schermen gedacht en gezegd wordt op een bepaald ogenblik wat er voor de schermen gebeurt. Het is dat samenspel van de N-VA en de socialisten dat de premier ziet, dat plots werkelijkheid is geworden in zijn speech van afgelopen weekend.

En het gevaar bij complotdenken is simpel: als je door die bril begint te kijken, zie je natuurlijk de ene bevestiging na de andere van wat je je inbeeldt. Maar daar dan naar beginnen te handelen en eindigen over "nationaalsocialistische assen", het maakt het er allemaal niet beter op.

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.