Op reis met Vlaamse meesters: De vergeten geschiedenis onder de voeten van de shoppers op de Antwerpse Meir

Elke week leiden Jos Vandervelden en fotograaf Alexander Dumarey je naar een plek in Vlaanderen of Brussel waar onze grootste schilders hun schildersezel opstelden. Ooit vonden schilders het de volmaakte plekken om verzinnelijkt te worden op het canvas. Vaak zijn ze het nu nog. Soms zijn ze het niet meer. Het schilderij van toen en het beeld van nu.

Vandaag: "De Teniersplaats in Antwerpen" van Henri De Braekeleer uit 1878 of hoe het ooit heel stil was op het pleintje dat het portaal werd van de Antwerpse Meir.

© www.lukasweb.be - Art in Flanders vzw

Een jonge vrouw kijkt door een geopend raam naar de vreedzame Teniersplaats in Antwerpen. Niet de jonge vrouw, niets of niemand kon vermoeden dat goed 65 jaar later deze plek  het oord werd van voor Antwerpen ongeziene oorlogsgruwel. Op 27 november 1944 explodeerde een V2-bom midden op het plein. De Teniersplaats was in volle bedrijvigheid. Er vielen 157 doden en 309 gewonden. 29 dodelijke slachtoffers waren geallieerde soldaten.

Overlevende Guy Commerman getuigde in het boek "Elke dag angst" van Pieter Serrien. "De eerste drie seconden was alles doodstil. Enkele seconden later kroop ik over lijken. Ik vergeet nooit de verschroeiende geur van de dood, de truck met verkoolde soldaten die uitbrandde, de paarse kleur van de dood en heel even een onheilspellende stilte."

Drie weken later zou het bevrijde Antwerpen nog harder getroffen worden. Een V2 trof ditmaal Cine Rex. 567 mensen stierven in het puin van de bioscoop. De geallieerden probeerden achteraf de aandacht weg te houden van de verliezen en de slagkracht van de V2's. De Antwerpenaren verdrongen hun bittere herinneringen. De beestachtige aanslagen met V2's zijn vandaag nog hooguit een gedenkplaat waard.

De vrouw met de verminkte handen

Oorlogsgruwel staat heel veraf van de verstilde schilderkunst van Henri De Braekeleer. Als schilder was hij niet de beeldenstormer van de negentiende eeuw. Maar kunsthistorici, dichters en schrijvers is hij blijven intrigeren. Al was het maar om de onverklaarbare eigenaardigheden die hij in zijn schilderijen stopte. Op "De man aan het venster" bleek een man in de weerspiegeling van het venster een vrouw te zijn. De uurwerken op 'De kathedraal" geven verschillende tijden aan. Vele andere schilderijen bevatten kleine afwijkingen, vaak pas later ontdekt en  te veel om toevallig te zijn.

Bij "De Teniersplaats in Antwerpen" zit de anomalie bij de handen van de jonge vrouw aan het venster. De lange vingers van de elegante vrouw op het  raamkozijn lijken verminkt, de rechterhand is een misvormde hand zonder vingers. Essayist Bart Verschaffel is er van overtuigd dat De Braekeleer op deze manier heimelijk kritiek wilde geven op het burgerlijke leven. Het leven waar hij nochtans zelf elke dag deel van uitmaakte.

De burgerlijke schilder met ongehuwde zussen en hond

De Braekeleer leefde als alleenstaande man samen met zijn drie ongehuwde zussen in een burgerlijk Antwerps herenhuis. Hij was eerder een eenzaat die 's avonds in driedelig pak zijn hond uitliet. Zijn enige vertrouwde biotoop was zijn atelier. Kunsthistoricus Herwig Todts verdiepte zich in het leven van de Antwerpse schilder. Hij kwam helaas tot de vaststelling dat we weinig weten van De Braekeleer en er zelfs te weinig materiaal is voor een echte biografie. Zijn schilderijen verklaren vanuit zijn leven is onbegonnen werk. We zullen dus nooit weten wie de vrouw in het venster was, en waar ze precies naar keek.

Misschien heeft De Braekeleer alleen maar een vredig tafereel willen schilderen waarin hij de stilte wilde tonen, of de ledigheid, de voortgang van de tijd of het lange wachten. Figuren die zich afwenden van de kijker waren een bijzonderheid bij De Braekeleer, net als het schilderen door deur-of raamopeningen. In die openingen schilderde hij met veel detail het Antwerpen uit de tweede helft van de negentiende eeuw.

Het begin van een enorme winkelstraat

De Teniersplaats had in 1878 nog maar net haar naam gekregen, en het standbeeld van schilder David Teniers. Op de achtergrond prijkt de Sint-Jacobskerk. Rond het pleintje ligt de gemeenteschool, de porseleinwinkel Dierckx en de cafés "A la ville de Cologne" en "Ici le caveau Wallon". De plek ligt er nog ongestoord bij. Pas rond de eeuwwisseling wordt de basis gelegd voor een enorme winkelstraat.

De Teniersplaats ging deel uitmaken van de verbindingsas tussen de Meir en de Leysstraat aan de ene kant, en de De Keyserlei en het Centraal Station aan de andere zijde. De Leysstraat werd verbreed en alle gebouwen uit de tijd van De Braekeleer werden gesloopt. Twee imposante handelsgebouwen werden symmetrisch in neobarokstijl opgetrokken en bepaalden sindsdien het beeld van de Teniersplaats. In de jaren dertig werd het Carlton Hotel gebouwd, nu de Teniersbuilding. In de jaren zeventig verscheen de toegang tot het premetrostation Opera. Inmiddels houdt het standbeeld van Teniers iedere dag oog op een nooit ophoudende stroom van shoppers met kleurrijke winkeltassen.

"Ik hier, die je gezicht niet kan zien"

Henri De Braekeleer is geen prominente naam in de kunstgeschiedenis. Maar mysterieus werk als "De Teniersplaats in Antwerpen" is blijven inspireren en bevreemden, niet in het minst bij dichters. Herman De Coninck  schreef er deze regels bij:

"Binnen waren de kasten en de jaren

en de vrouwen leven te bedaren

Hout werkt aan oud te worden

Licht werkt aan lichtgele sterkte in oude klare"

(Uit "Henri De Braekeleer" -Herman De Coninck)

De Nederlandse dichter Rutger Kopland schreef zelfs een vierdelige cyclus bij het doek. Een fragment uit het eerste gedicht van "Schilderij":

"Vredig lief, maar wat voor een vrede,

het is deze benauwde schemer, deze kamer.

Naast het openstaande raam je silhouet en

ik hier, die je gezicht niet kan zien,

ik die alleen kan proberen te zien wat jij ziet"

(Uit "Schilderij" -Rutger Kopland)

 

"De Teniersplaats in Antwerpen" van Henri De Braekeleer hangt in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen