Laurien Ntezimana: "De goede kracht als middel tegen angst en haat"

Op 6 april 1994 werd in de Rwandese hoofdstad Kigali het vliegtuig neergeschoten met de presidenten van Rwanda en Burundi. Het was het begin van de volkenmoord die tussen de 800.000 en 1 miljoen mensenlevens eiste, vooral Tutsi's en gematigde Hutu's. VRT NWS kijkt terug op 25 jaar genocide en laat mensen aan het woord die alles van dichtbij hebben meegemaakt. Laurien Ntezimana hielp destijds vele tientallen Tutsi's ontsnappen aan hun moordenaars. De theoloog kreeg het ook aan de stok met de nieuwe machthebbers. Maar nu geeft hij hen en de burgers advies over hoe ze aan echte verzoening kunnen werken. Dit is zijn verhaal.  

Laurien Ntezimana is vandaag niet in Rwanda wanneer we zijn Association Modeste et Innocent (AMI) gaan opzoeken. Hij is een globetrotter die in België woont en op en af reist naar Rwanda en Ethiopië, waar hij docent is aan de University of Peace.  Ik wachtte hem op toen hij eerder deze week landde in Brussel. Hij had naast zijn koffers ook heel wat mentale bagage bij, die hem in de loop van de voorbije 25 jaar tot een zeer genuanceerde en complete mens heeft gemaakt.

Pacifist van het eerste uur

Laurien Ntezimana werkte al aan verzoening nog voor de volkenmoord in 1994 begon. Begin jaren 90 waren er al spanningen, ook in zijn regio in het zuidwesten, na de inval van het Tutsi-rebellenleger, het Rwandees Patriottisch Front. Ntezimana zag dat Rwanda in de greep raakte van nietsontziende manipulatoren van de Hutu-elite die een grote groep volgers zover kregen om een hele bevolkingsgroep uit te moorden.

"De aanstokers speelden met de angst voor de terugkeer van de tutsi-elite, die in 1959 was verjaagd. Die angst kwam voort uit een irrationeel minderwaardigheidscomplex, maar was totaal niet goed te praten." (lees voort onder foto)

Laurien Ntezimana werd in 1994 als een held beschouwd. Hij kon een honderdtal Tutsi's het land uit smokkelen. "Het waren meestal kinderen. Vandaag komen we nog altijd af en toe samen om te vieren en te dansen." Toen het Rwandees Patriottisch Front (RPF) na drie maanden met geweld de macht overnam, kwam de pacifist in Ntezimana opnieuw naar boven. Hij schreef de nieuwe bevelhebbers een kritische brief, die hem niet in dank werd afgenomen.

"Ik heb toen niet genoeg de verschillende vormen van geweld uit elkaar gehouden. De rebellen onder leiding van huidig president Paul Kagame (zie foto) hadden geen machiavellistisch plan. Ze kwamen een totaal verwoest land veroveren waar nog veel opflakkerend geweld heerste.  Het was het recht van de Tutsi's om op vreedzame manier terug te komen. Maar als dat volgens hen alleen gewapenderhand kon, omdat de andere middelen waren uitgeput, dan hadden ze nog niet lang genoeg gewacht. De tijd was er dan nog niet rijp voor." (lees voort onder foto)

AFP or licensors

Een bewind als een betonklem

De Rwandese regering heeft volgens Ntezimana zeker vooruitgang geboekt. Ze heeft stabiliteit gebracht, wat niet gemakkelijk was in een verscheurd land waar iedereen iedereen naar het leven stond. Ze heeft ook heel wat sociale voorzieningen verwezenlijkt, zoals steun en onderdak voor de minst bedeelden. Er zijn stilaan ook initiatieven om werkelijk aan burgerzin te werken, zoals de campagne "Ik ben Rwandees".

"Maar toch tegelijk regeert het RPF nog altijd vanuit de angst dat de situatie opnieuw kan omslaan. Dat verklaart zijn grote drang om alles te controleren: de pers, de politiek, de mensenrechtenactivisten. Alleen helpt het niet, het werkt als een betonklem rond een pijler die nog te zacht is vanbinnen. Want er zijn nog altijd negatieve krachten in de samenleving en er zijn nog altijd mensen die niet vrijuit durven te spreken."

De Rwandese regering houdt het land vast als een betonklem. Maar als het beton nog niet hard is, als er geen cohesie is in de samenleving, dan zakt alles in elkaar

Laurien Ntezimana, trauma-expert en vredesactivist

Tijd en taal

Wat is 25 jaar in een land waar meer dan 800.000 doden zijn gevallen en er een revolutie heeft plaatsgevonden? "Nergens ter wereld, zelfs niet in het Vaticaan, praten landen over hun eigen misdaden voor er minstens 50 jaar voorbij is", zegt Ntezimana.

Tijd is een belangrijk aspect van zijn vredesboodschap, net als de taal. In het begin praatte hij zelf op een dialectische manier. Hij vond dat zijn waarheid moest worden gehoord. Maar toen hij daarmee in de cel belandde, besefte hij dat er een rode lijn is die je pas na heel lange tijd mag oversteken. "Wat heeft het voor zin om je waarheid te verkondigen als de ander niet naar je luistert?"

Daarom ontwikkelde Ntezimana zijn eigen taal, die van de goede kracht. "Le regard de bonne puissance" gaat in tegen angst, fatalisme en uitsluiting. Ze is stabiel, ondernemend en broederlijk. Dat wil niet zeggen dat Ntezimana de taboes van alle kanten uit de weg gaat, integendeel. Hij en zijn "Association Modeste et Innocent" proberen het goede te vinden in elke mens en de negatieve krachten te ontzenuwen. "Zeggen wat je te zeggen hebt zonder de ander boos te maken. Het is als de slechte takken afsnijden die het mogelijk maken dat de boom kan groeien."

Boodschap aan de 25-jarigen

"Mijn boodschap is al die tijd nooit veranderd", zegt Laurien Ntezimana. "Ik ben niet voor niets een theoloog. Jongeren moeten onthouden wat het is om een mens te zijn en identiteit en persoonlijkheid niet met elkaar verwarren. Je identiteit zit in een omhulsel. Dat is je persoonlijkheid, die te beïnvloeden is. Je moet ervoor zorgen dat je diepe menselijke identiteit zich kan ontplooien, door de vreugde, de vrede en de liefde."

Straks gaan we in de buurt van Huye kijken hoe die filosofie zich op het terrein ontplooit, letterlijk. "Association Modeste et Innocent" heeft er een werkgroep van overlevenden van de genocide en ex-gevangenen. Zij verbouwen een gezamenlijk veld en leren elkaar beter te respecteren.