Xinhua/Avalon.red. All rights reserved.

De illiberale tendens van moslimlanden om een publieke moraal via de staat op te leggen

Brunei, een piepklein Zuidoost-Aziatisch oliekoninkrijk, heeft opmerkelijke straffen ingevoerd: de doodstraf door steniging voor homoseksuele betrekkingen en overspeligheid en handamputatie voor diefstal. De nieuwe straffen, die ook gelden voor andere misdrijven, zijn geïnspireerd op de sharia, de strenge islamitische wetgeving. "Een begrip daarvan is dus cruciaal, niet alleen om vat te krijgen op dit specifieke geval, maar ook om de grote dynamieken die spelen in de moslimwereld te begrijpen", stelt filosoof Othman El Hammouchi. Hij spreekt over "een tendens van moslimlanden om een publieke moraal via de staat op te leggen".

opinie
Othman El Hammouchi
Othman El Hammouchi is auteur van ‘Lastige Waarheden’. Hij omschrijft zichzelf als conservatief. Hij is een jonge filosoof en won de Belgische Filosofie Olympiade.

Brunei, een piepklein Zuidoost-Aziatisch oliekoninkrijk met minder dan een half miljoen inwoners, haalde recent de wereldpers door zijn invoering van o.m. de doodstraf door steniging voor homoseksuele betrekkingen en overspeligheid en handamputatie voor diefstal. 

Prominente figuren riepen op tot een boycot van luxehotels die in het bezit zijn van de sultan, en mensenrechtenorganisaties veroordeelden deze barbaarse straffen in de scherpste termen. Al snel rezen er ook vragen over de rol van sharia en islamitisch recht, waarop de Bruneise overheid zich zegt te baseren, in deze hele zaak.

Een begrip daarvan is dus cruciaal, niet alleen om vat te krijgen op dit specifieke geval, maar ook om de grote dynamieken die spelen in de moslimwereld te begrijpen.

Structuur van islamitisch recht

Eerst en vooral moet een aantal hardnekkige misverstanden uit de wereld geholpen worden. Er bestaat niet zoiets als "de" sharia. Je kan geen religieuze boekenwinkel binnenwandelen en er de nieuwste editie van bestellen. 

Dat komt omdat sharia in tegenstelling tot wat wij gewend zijn niet statutair is: het is geen geheel van systematisch geordende, in volumes gebonden juridische voorschriften. Het is niet gecodificeerd en wordt bij elke aparte casus geïnterpreteerd op basis van de islamitische rechtsbronnen en algemene jurisprudentiële principes.

Er bestaat niet zoiets als "de" sharia. Je kan geen religieuze boekenwinkel binnenwandelen en er de nieuwste editie van bestellen

Sharia zelf verschilt van fiqh, meestal gemakshalve vertaald als islamitisch recht, in de zin dat het tweede een legalistische, rationele uitbouwing vormt van het eerste, die wel in rechtbanken kan worden toegepast.

De juristen die de fiqh uitwerken proberen op basis van brede beschouwingen de wet te ontwikkelen in de vele gevallen die niet expliciet vermeld staan in de Koran of de Hadith, terwijl sharia veel dichter staat bij die bronnen zelf en bestaat uit zaken die er zo duidelijk in vermeld staan dat ze geen discussiepunt vormen.

Slechts een minuscuul deel gaat over strafrecht

Dit betekent dat sharia vooral bestaat uit persoonlijke moraal. In tegenstelling tot wat men zou kunnen verwachten, is het overgrote deel van de boeken die handelen over de basics van islamitisch recht, zoals bijvoorbeeld Averroës’ beroemde traktaat Bidayat al-moejtahid wa nihajat al-moeqtasid, besteed aan rituele wassing, bedevaartsrites, zuiverheid, gebed, liefdadigheidsregels, enz.

Slechts een minuscuul deel gaat over strafrecht. Het is trouwens niet anders gesteld met het Joodse recht, de halacha.

Strafrecht

Islamitisch strafrecht bestaat in brede zin uit twee delen: de hoedoed, overtredingen waarvoor een vaste straf vermeld staat in de bronnen, en ta’zir, ook wel bekend als siyasah, discretionaire sancties die opgelegd worden door het seculiere gezag. Deze laatste behelzen bij verre de meeste misdaden.

Onder hoedoed vallen overtredingen van de islamitische seksuele moraal zoals voorhuwelijkse seks, overspel en homoseksuele betrekkingen, alsook alcoholconsumptie en diefstal. De sancties hiervoor zijn zeer ernstig, gaande van amputatie tot steniging. Deze straffen werden echter vrijwel nooit toegepast, en dat was ook helemaal niet de bedoeling.

Reeds tijdens de vroege vormingsperiode van islamitisch recht formuleerden juristen op basis van het voorbeeld van de Profeet de rechtsmaxime "vermijd de hoedoed door ambiguïteiten (shoeboehat)". In een fatwa van de grote 14de-eeuwse Shafi’i-geleerde al-Soebki vermeldt de imam een waslijst van meer dan 50 verschillende voorwaarden waaraan voldaan moet zijn voordat amputatie mag plaatsvinden. 

Daarom concludeert Rudolph Peeters in zijn werk Crime and Punishment in Islamic Law: "(…) it is nearly impossible for a thief or fornicator to be sentenced, unless he wishes to do so and confesses. This occasionally happened, probably due to a need felt by the perpetrator to atone for his sins".

Wie een duik neemt in de Ottomaanse archieven, zal al snel de historische waarheid hiervan inzien: in het halve millennium van Ottomaanse heerschappij over Constantinopel is er slechts één geval van steniging bekend. 

Jonathan Brown, associate professor Islamitische Studies aan Georgetown University, schrijft daarom: "The concept of non-invasiveness (i.e., avoiding tajassus) and covering up faults (satr) also became real practices. Wine drinking, fornication, prostitution, and homosexuality became widespread in medieval Islamic civilization".

Waarom harde straffen hebben als je ze niet gaat toepassen? Hier openbaart zich een fundamentele discontinuïteit tussen premoderne en moderne beschavingen aan ons. In onze tijd nemen we langeafstandscommunicatie en -transport voor lief, evenals de reusachtige invasieve moderne staat met haar bewakingscapaciteiten die hieruit gegroeid is.

Waarom harde straffen hebben als je ze niet gaat toepassen? 

Premoderne staten beschikten helemaal niet over dergelijke capaciteiten. Daarom moesten ze zich bedienen van de dreiging van ernstige straffen om gehoorzaamheid af te dwingen. Zulke harde straffen zouden dan verlaagd worden tijdens het proces. In Engeland stond de doodstraf tot 1831 op meer dan 200 misdaden, waaronder visstroperij; uiteraard waren de Engelsen geen barbaren die aan massa-executie deden.

Ook de afwezigheid van incarceratiemogelijkheden dwong premoderne staten tot het gebruik van onmiddellijke, snelle lijfstraffen.

Religieus nationalisme

Het toepassen van harde "islamitische" straffen is een uiterst recent fenomeen, het gevolg van de kaping van de moderne massastaat door islamistische bewegingen in postkoloniale artificiële landen.

Zulke bewegingen ontstonden uit religieus nationalistische manifestaties van antikoloniaal verzet, en stoelen op breedgedragen tribalistische gevoelens onder de bevolking. Daarom zijn de harde lijfstraffen als het ware een identitair teken van islamitische legitimiteit geworden in de moslimwereld.

Het toepassen van harde "islamitische" straffen is een uiterst recent fenomeen

De bovenstaande redenering indachtig is het mogelijk om de hoedoed-straffen symbolisch in te voeren en ze nooit toe te passen, zoals de klassieke doctrine leert. Dit zou persoonlijke vrijheden in de privésfeer beschermen en tegelijk sociaal conflict vermijden – in feite was zo’n constructie de uitkomst van de humanisering van de Ottomaanse wet aan het einde van de 19e eeuw. 

De moeilijkere vraag blijft de illiberale tendens van moslimlanden om een publieke moraal via de staat op te leggen

Het zou kunnen dat de antihomowetten van Brunei aansluiten bij deze gedachte – laten we dat vooral hopen. Er zijn bepaalde tekens die suggereren dat dit het geval is: de wet geeft aan de rigide klassieke norm te volgen dat voor vervolging van seksuele delicten 4 ooggetuigen van de penetratie nodig zijn, wat onmogelijk te verkrijgen is. Daarom vertelde Bill Hayton van Chatham House de BBC ook: "What I'm hearing from people in Brunei is that this is very, very unlikely to ever happen".

De moeilijkere vraag blijft de illiberale tendens van moslimlanden om een publieke moraal via de staat op te leggen. "Some of the potential ‘offenses’ should not even be deemed crimes at all, including consensual sex between adults of the same gender", stond er te lezen in een reactie van Amnesty International.

Het is echter belangrijk om vast te stellen dat deze tendens zich niet beperkt tot moslimlanden: overal ter wereld ziet men een groeiend verlangen van de meerderheid om haar moraal en smaak op te leggen aan iedereen.

Dat geldt evenzeer voor relatief tolerante liberale westerse landen, waar in recente jaren een hele resem aan illiberale wetten is doorgevoerd die religieuze kledij en praktijken die niemand schaden verbieden. Er is dus wereldwijd nog veel werk aan de winkel voor publieke vrijheid overal definitief aanvaard wordt.

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.