Of u nu links bent of rechts: laat u niet meeslepen door desinformatie

Gaan de Russen, Amerikanen of de Chinezen ons via sociale media massaal iets proberen wijs te maken in de aanloop naar de verkiezingen op 26 mei? "Volgens mij is dat niet helemaal onmogelijk, maar wel zeer onwaarschijnlijk", zegt onderzoeker Sebastiaan Van Severen. Toch is het volgens hem verstandig alert te zijn bij boodschappen uit verdachte bronnen die inspelen op negatieve emoties: "De woede en argwaan, uitgelokt door desinformatie, kunnen burgers tegen elkaar opzetten en het democratische weefsel ernstig beschadigen". 

opinie
Sebastiaan Van Severen
Sebastiaan Van Severen is doctoraatsonderzoeker in het internationaal recht aan de Universiteit Gent. Hij is de beheerder van de Instagrampagina "Instanational Law", waar hij in zijn vrije tijd desinformatie over internationale zaken tegen het licht houdt.

Ook veel Vlamingen lopen het risico zich te laten vangen door desinformatie op sociale media. Met de verkiezingen in aantocht houdt dat risico's in. Nepnieuws verbieden is geen oplossing, mediakanalen het zwijgen opleggen evenmin. De juiste aanpak zal moeten komen van de media en de burgers zelf.

Over nepnieuws en desinformatie

Over nepnieuws hoef ik u niets te vertellen, want u heeft sinds 2016 niet onder een steen geleefd. Fake news is ondertussen wereldwijd het lievelingslabel van wie informatie in twijfel wil trekken. Toch wordt niet zomaar elke onwaarheid met dezelfde bedoeling de wereld ingestuurd. Soms verspreiden media argeloos verkeerde feiten.

Missen is menselijk, dus een tijdige rechtzetting moet in dat geval de schade beperken. Soms worden leugens ook met opzet verspreid; om winst te maken of stemmen te lokken bij verkiezingen, bijvoorbeeld. Fact-checkers en experten doen dan hun best om die beweringen aan de feiten te toetsen en desgevallend te ontkrachten. Dit stukje gaat over een derde categorie van verkeerde informatie: desinformatie.

Dit stukje gaat over een derde categorie van verkeerde informatie: desinformatie

Zoals in Pano te zien was, is het voor verspreiders van desinformatie eigenlijk niet zo belangrijk wat wel waar is en wat niet klopt. De bedoeling van desinformatie is immers niet om de ontvanger te overtuigen, maar wel om wantrouwen aan te wakkeren. 

Wanneer de bevolking het vertrouwen in de media, de overheid en -erger nog- in elkaar heeft opgegeven, dan is de desinformatie geslaagd. Opnieuw, u bent niet van gisteren, dus u kan toch wel het onderscheid maken tussen feit en fictie? Niets blijkt minder waar.

Desinformatie mikt op emoties, die soms het roer overnemen van het verstand. Desinformatiecampagnes gaan op zoek naar onze zogenaamde biases, de vooroordelen en diepgewortelde ideeën die elke mens met zich meedraagt.

Wanneer de bevolking het vertrouwen in de media, de overheid en -erger nog- in elkaar heeft opgegeven, dan is de desinformatie geslaagd

Informatieoorlogen

Sinds een tiental jaar zijn de sociale media het slagveld bij uitstek voor informatieoorlogen. Het verdienmodel op basis van reclame zit daar voor veel tussen. Met sensationele titels en beelden probeert men in te spelen op woede, afkeer en verontwaardiging, om zo de ontvanger te doen klikken, "sharen" en reageren. Hoe meer views, hoe groter de reclameopbrengst. Hoe schokkender, hoe groter het effect.

Door de algoritmen van Facebook en Twitter verspreidt de boodschap zich razendsnel, of die nu waar is of niet. Een doeltreffende campagne kan angsten, vooroordelen en misvattingen bij grote delen van de bevolking uitvergroten, waardoor de polarisatie in de samenleving onvermijdelijk stijgt. Net door die emotionele kracht van desinformatie, lopen zelfs de meest sceptische internetgebruikers het risico om er eens met open ogen in te trappen.

Gaan de Russen, Amerikanen of de Chinezen ons massaal iets proberen wijs te maken in de aanloop naar de verkiezingen op 26 mei? Volgens mij is dat niet helemaal onmogelijk, maar wel zeer onwaarschijnlijk. Toch is het verstandig alert te zijn bij boodschappen uit verdachte bronnen die inspelen op negatieve emoties.

Het is bijvoorbeeld wel denkbaar dat het Europese luik van de verkiezingen beïnvloed wordt door internationale desinformatiecampagnes. Die campagnes moeten dus zo goed mogelijk worden aangepakt, en daarvoor zijn er verschillende benaderingen.

Net door die emotionele kracht van desinformatie, lopen zelfs de meest sceptische internetgebruikers het risico om er eens met open ogen in te trappen

Desinformatie bestrijden

Af en toe lanceren overheden (en soms zelfs socialemediabedrijven zelf!) ideeën om desinformatie te beteugelen. Meestal gaat het daarbij om een repressieve aanpak: het verwijderen van accounts, het censureren van boodschappen en zelfs strafrechtelijke vervolging van mogelijke daders. Dat is geen goed idee. Zulke mechanismen zijn namelijk ontoereikend, feilbaar en contraproductief.

Het is praktisch onmogelijk alle desinformatie op te sporen én doeltreffend te beoordelen. Bovendien wekt censuur bij gebruikers net de verontwaardiging in de hand. Het suggereert dat er zaken zijn die we niet mogen weten. Repressie heeft dus onvermijdelijk een versterkend effect op desinformatie.

Repressie heeft onvermijdelijk een versterkend effect op desinformatie

Wie moet het dan wel oplossen? Er zijn twee spelers in het maatschappelijke debat die kunnen helpen. Aan de ene kant zijn er de media, die een collectieve verantwoordelijkheid hebben om correct te informeren.

Omdat het publiek vaak niet verder leest dan de titel is die regel van cruciaal belang. Suggestieve of misleidende titels kunnen de waarde van een heel artikel tenietdoen. Een krant kan bijvoorbeeld een fact-check publiceren die besluit dat een bewering niet waar is. Als enkel die bewering in de titel staat, maar het resultaat van de fact-check niet, zal een groot deel van de lezers alleen de bewering onthouden, en niet of ze al dan niet klopt.

Aan de andere kant in het maatschappelijk debat staat u, lezer. De gebruiker van de sociale media heeft zelfs de grootste verantwoordelijkheid in de strijd tegen desinformatie. U kan twee eenvoudige dingen doen.

De gebruiker van de sociale media heeft zelfs de grootste verantwoordelijkheid in de strijd tegen desinformatie

We kunnen allemaal wat beleefder worden

Ten eerste kunnen we gerust allemaal wat beleefder worden. Wie zich op Facebook af en toe in de commentaarvakjes van nieuwsartikels begeeft, doet dat tegenwoordig bewust gepantserd tegen woede en scheldpartijen. Internetgebruikers reduceren gesprekspartners met een andere mening al snel tot de vijand en de kans op een fijn gesprek wordt per reactie onwaarschijnlijker. De kans is nochtans veel kleiner dat dezelfde mensen, over hetzelfde onderwerp, elkaar in de haren zouden vliegen op het werk of in het openbaar. 

Weg van het internet is er immers meer ruimte voor beleefdheid, non-verbale communicatie en nuance. Online zien we elkaar te weinig als mensen van vlees en bloed, met gebreken en sterktes. Net daarin bevindt zich de kwetsbaarheid van socialemediagebruikers voor desinformatie. Wanneer iemand met slechte bedoelingen een opruiend bericht verspreidt, weet hij dat dat vijandigheid in de hand werkt.

Wanneer iemand met slechte bedoelingen een opruiend bericht verspreidt, weet hij dat dat vijandigheid in de hand werkt

Ten tweede doen we er goed aan kritisch om te gaan met de vrachtladingen aan informatie die we via het internet te verwerken krijgen. Er zijn bepaalde gewoontes die altijd van pas komen: wees op uw hoede voor informatie die tegen uw intuïtie ingaat, maar nog veel meer voor nieuws dat uw vooroordelen bevestigt.

Lees het volledige artikel voor u deelt en reageert, want soms is de inhoud genuanceerder dan de titel. Kijk naar de datum van een "viraal" bericht. Vaak duiken oude schokkende berichten opnieuw op doordat socialemediagebruikers het zonder veel kijken delen. Is wat u deelt eigenlijk wel mogelijk? Is de bron betrouwbaar? Gaat het om een feit of een citaat? U begrijpt waar ik heen wil: ga voorzichtig om met het nieuws.

Lees het volledige artikel voor u deelt en reageert, want soms is de inhoud genuanceerder dan de titel

De woede en argwaan, uitgelokt door desinformatie, kan burgers tegen elkaar opzetten en het democratische weefsel ernstig beschadigen. Of u nu links of rechts bent, het gevaar bestaat dat u zich laat meeslepen.

Neem dus uw voorzorgen tegen 26 mei 2019, zodat we in een goed functionerende democratie onze stem kunnen uitbrengen. En als de Russen uiteindelijk geen dezinformatsya verspreiden en die voorzorgen nodeloos bleken, dan is de gemiddelde bloeddruk in Vlaanderen toch maar mooi gedaald.

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.

Meest gelezen