Meer dan bloed en bloot: waarom "Game of thrones" werelderfgoed is

Nog nul keer slapen en het laatste seizoen van “Game of thrones” begint, de spannende historische/fantasy-tv-reeks die de halve wereld in de ban houdt (en het vaakst illegaal wordt gedownload). Over zes weken weten we hoe het afloopt. De makers hebben de acteurs ingepeperd dat ze alleen mogen zeggen dat het eindspel“bitterzoet” is.  Wat is het geheim van het succes? Meer dan bloed en bloot.

analyse
Kristien Bonneure
Kristien Bonneure is VRT-journalist bij de themaredactie Cultuur.

Toen het bedrijf HBO de eerste aflevering van "Game of thrones" (GoT) uitzond in 2011 keken daar iets meer dan 2 miljoen mensen naar in Amerika. Peanuts. Dat aantal is opgelopen tot gemiddeld 10 miljoen per aflevering van het 7e seizoen, en het slot ervan was goed voor een record van 16,5 miljoen. Voeg daar de uitgestelde kijkers bij en HBO rekent voor dat in de VS alleen 30 miljoen mensen legaal naar de reeks kijken. Legaal, want betalend. 

Zowel in de VS als elders in de wereld zit “Game of thrones” achter een betaalmuur. Bij ons is dat nu Telenet Play. Kijkcijfers van de vorige seizoenen vergelijken is moeilijk, zegt Telenet. Het merendeel van de klanten vraagt de aflevering later op.  Er hebben 60% meer kijkers de 7e reeks bekeken in vergelijking met de 6e. “Meestal daalt het aantal kijkers per seizoen bij langlopende series. Hier is opmerkelijk dat er nog steeds kijkers inpikken en starten met het bekijken van seizoen 1,”  zegt Telenet.  Met zoveel personages en verhalen-in-het-verhaal is halverwege starten niet evident. 

"Game of thrones" is de reeks die het vaakst illegaal wordt gedownload

HBO zendt de reeks tegelijk uit in 170 landen en in een veelvoud van talen. Die “simulcasting” dient -  behalve om de verhaallijnen niet te laten uitlekken - om het illegaal verspreiden te voorkomen. Maar dat lukt voor geen meter. “Game of thrones” is de serie die wereldwijd het vaakst illegaal is gedownload, zonder te betalen dus. De eerste aflevering van seizoen 7 maar liefst 90 miljoen keer, vooral vanuit de VS, het VK, India, Indonesië, Brazilië en Duitsland. Ook vanuit China, waar kijkers graag de originele versie zien, en niet de door de overheid gecensureerde.

Zoveel moge duidelijk zijn: “Game of thrones” wordt wereldwijd interessant gevonden door vele miljoenen mensen, de laatste jaren met name ook in Azië en Latijns-Amerika. 

Duur spul

Gelijk opgaand met het aantal kijkers steeg het productiebudget per aflevering tot een slordige 10 miljoen dollar. Per aflevering! Die wel de vorm en de lengte aanneemt van een uit de kluiten gewassen bioscoopfilm. Steracteurs, figuranten, kostuums, locaties, speciale effecten: het mag wat kosten. Het laatste seizoen doet er nog een schepje bovenop. Bijvoorbeeld met de langste gevechtsscène ooit gefilmd: de slag om Winterfell. 

Eindeloze inspiratie

Het houdt niet op bij live of uitgesteld kijken. Een beetje liefhebber zoekt en deelt op sociale media allerhande fantheorieën en discussieert mee over de ontelbare hints in het verhaal, de mogelijke afloop, de instinkers en dode sporen. GoT is een reeks die bij uitstek op het internet voortleeft. En in het echt: kijkers identificeren zich met personages, naaien een kostuum en doen aan cosplay (verkleed rollenspel). Of ze noemen hun baby Khaleesi.

Leraren geschiedenis gebruiken de reeks in de klas. Statistici tellen uit wie de meeste moorden op zijn kerfstok heeft, of in welke aflevering het grootste aantal slachtoffers valt. Wiskundigen hebben ook de netwerken van de hoofdfiguren berekend. De spin in het web blijkt Tyrion Lannister.

Lees verder onder de grafiek

Ellen Deckwitz, Thomas Möhlmann en Ingmar Heytze, drie Nederlandse dichters en fans van de reeks, hebben bij elke aflevering een gedicht geschreven: “Game of poems”. Over de grote thema's: familie, eer, verraad. 

Waar komt die fascinatie vandaan? Wat spreekt zoveel mensen aan? Waarin verschilt de reeks van andere? Een aantal verklaringen, in willekeurige volgorde.

Nagelbijten

Wat de reeks ontbeert aan humor, wordt ruimschoots goedgemaakt door de spanning en de bokkensprongen van het verhaal.  Hoe het afloopt is een goed bewaard geheim, maar het kan nog alle kanten uit, met nieuwe allianties, nieuw verraad, nieuwe onthullingen. In de boeken van  George R. R. Martin, waarop de reeks gebaseerd is, kunnen we niet spieken, want het slot is nog niet gepubliceerd. 

Geschiedenis en aardrijkskunde, maar dan gerecycleerd

Ja, 't is fictie en fantasy, met draken, zombies en bloedmagie voor de liefhebbers. Maar de reeks is wel ferm geworteld in de realiteit. Als om de hele wereld te plezieren herverpakt de reeks stukjes geschiedenis met uiteenlopende volkeren, geïnspireerd op Vikingen, Mongolen, Romeinen, indianen… De strijd van Lannisters tegen Starks is een heruitgave van de Rozenoorlogen. De moord op Jon Snow is die van Brutus op Caesar, met vele messteken. Zelfs de Rode Bruiloft, een zwaar geval van verraad op een huwelijksbanket, is ooit echt gebeurd in Schotland, waar anders? Het verhaal put ook uit rijkelijk uit de mythologie. Koning Stannis die zijn dochter offert om de krijgskansen te keren? Dat is wat Agamemnon met Iphigenia wilde uithalen.

Je kunt je aan “Game of thrones” vergapen als aan een soort National Geographic van landschappen of stadsgezichten: Marokko, Noord-Ierland, IJsland, Mdina op Malta, Dubrovnik en Sibenik in Kroatië, Ronda en Sevilla in Spanje. Plaatsen waar al jaren GoT-toeristen toestromen in aantallen die niet op de goedkeuring van schrijver Ilja Leonard Pfeijffer zouden kunnen rekenen, die in zijn laatste roman “Grand Hotel Europa” harde kritiek uit op het massatoerisme naar de oudste, maar kwetsbaarste plekken van Europa.

HBO mag dan een Amerikaans bedrijf zijn, aardrijkskundig en historisch kunnen we de reeks in Europa en het Nabije Oosten situeren. De meeste acteurs trouwens ook.

Lees verder onder de kaart

Behalve multicultureel is GoT ook multireligieus. Religies spelen een wezenlijke rol in de strijd om de macht. Animisme of sjamanisme bij de “oude goden”, een variant van het katholieke geloof bij “de zeven”, extremisten die aan de taliban doen denken. Het “rode geloof” (met priesteres Melisandre, gespeeld door de Nederlandse actrice Carice van Houten) haalt de mosterd bij Zarathustra en bij vuuraanbidders. Het is niet de fraaiste kant van religies die we te zien krijgen: gewelddadig, intolerant.

"Game of thrones" houdt onze wereld een spiegel voor, klimaatontkenning inbegrepen

Tegen de hierboven geschetste achtergrond gaat het voor bijna iedereen in de reeks om macht. Hoe ingewikkeld en drukbevolkt ook de verhaallijn, uiteindelijk is het een schaakspel om de IJzeren Troon. Macht kan betekenen een tegenstander rechttoe-rechtaan in twee klieven, maar ook een langdurige strategie bedenken vol intrige, verraad en “collateral damage” om je doel te bereiken. 

Wat al die ridders en koninginnen doen is niet wezenlijk anders dan wat we elke dag in het journaal zien, of wie weet wel thuis of op de werkvloer meemaken, maar dan zonder bloedvergieten. “Game of thrones” houdt ons een spiegel voor. En terwijl iedereen tegen iedereen om de knikkers vecht, verliezen ze een veel grotere vijand uit het oog: de Night King en zijn enorme leger. De man is een wit-blauwe horrorfrisco, maar je kunt hem zien als een symbool van de klimaatopwarming. Niet winter, maar summer is coming.

De houdgreep van de familie

Nog een thema waar ieder van ons iets in zal herkennen: de macht van je familie. Misschien is het niet eens je familie en moet je op zoek naar je echte afkomst. Nagenoeg elk personage worstelt met zijn of haar genen en/of opvoeding. Ben jij slecht omdat je vader slecht was? Staat familie boven alles? Kun je maar overleven dankzij de solidariteit van je broers en zussen? 

Het zijn klassieke thema’s uit het theater en de opera. Eer, oneer, wraak en weerwraak. Liefst komt het niet tot  vader-, broeder- of kindermoord zoals in de reeks, maar de vele verhalen bieden elke kijker wel veel stof tot nadenken over wat familie eigenlijk betekent.  

Mag het wat mooier zijn?

Scherpe ogen hebben zeker de doorgedreven aandacht voor het detail opgemerkt. Een zorgvuldig uitgelichte binnenscène als een schilderij van Vermeer. Een wijnglas uit de renaissance, op een tafel uitgestald wild. De schitterend geborduurde jurken, de capes, riemen, bontjes, laarzen, boeken, kaarten, kapsels en natuurlijk de riante collectie zwaarden, dolken en ander gerief “om met het puntige einde te steken”: je ziet dat de mensen van de kostuums en de rekwisieten meer dan een middag in een museum hebben rondgehangen. 

Lees verder onder de foto

Zelfs de evolutie van een personage wordt duidelijk via de kleren. Sansa Stark  (foto's hierboven) begon als een in pastel gestoken naïef meisje en draagt intussen royale, stoere gewaden. Stilaan lijkt bijna alle kleur verdwenen, ook uit de kleren, nu het uur voor de eindstrijd heeft geslagen. 

Ook een pre: er doen soms honderden figuranten mee, allemaal pico bello uitgedost. Echte paarden. Echte modder. Draken kun je enkel tot leven wekken via een computerscherm, maar “Game of thrones” overdrijft niet met de special effects. Alles oogt heel “echt”. Met al dat rondzwiepend metaal zelfs op gevaar van eigen leven, zeggen de acteurs.

De klassieke muziek van Ramin Djawadi, met een herkenbaar thema per clan en zelfs per personage, is zo goed dat ze op zich staat. Djawadi kwam vorig jaar naar België om de filmscore live met groot orkest uit te voeren. Sigur Rós en Ed Sheeran spelen een zingend cameorolletje in "Game of thrones".

Voor de vele volkeren zijn zelfs nieuwe talen bedacht. De Amerikaanse linguïst David J. Peterson verzon de grammatica en de woordenschat van de Dothraki en andere fictieve volkeren. Hij was vorig jaar in België voor een schrijftraining.  

Seks en geweld

“Game of thrones” is niet voor gevoelige zielen. Er wordt meer dan één lidmaat afgehakt of een hoofd in gruzelementen geslagen. Geweld is soms functioneel, soms ondraaglijk wreed. Shireen die gillend op de brandstapel aan haar einde komt, Theon die uiterst langdurig wordt gefolterd, de verkrachting van Sansa, de boeteloop van Cersei, naakt en bespuwd: er kwam kritiek op. 

We konden de afgelopen seizoenen ook achter het gordijn van vele bedstedes piepen in kastelen, tenten en bordelen en allerlei standjes en hetero- en homoseksuele combinaties bekijken. Zeker in het begin was al dat bloot soms gratuit. Maar de memorabele scène waarin Daenerys Targaryen haar eega, half man-half bizon Khal Drogo, leert wat vrouwvriendelijk vrijen is, brengt me bij een ander, belangrijk aspect van “Game of thrones”: de sterke vrouwelijke personages. 

Lees verder onder de foto

De vrouwelijke kracht spat van het scherm

Al meteen vanaf de eerste aflevering zien we de tomboy Arya Stark die niet in de vrouwelijke pas wil lopen. Cersei Lannister, Daenerys Targaryen, Catelyn Tully, Sansa Stark, Olenna of Margaery Tyrell zijn de koninginnen van de reeks. Brienne is ridderlijker dan al haar mannelijke collega’s bij elkaar. Maar ook zonder blauw bloed spat de vrouwelijke kracht van het scherm bij wildlingen Ygritte, Osha of Gilly. 

Hierin ligt het grote verschil met pakweg “Lord of the rings”: “Game of thrones” had een zoveelste mantel-en-degenverhaal voor jongens kunnen zijn, ware er niet die lange reeks krachtige voorbeeldvrouwen geweest. Die (oef!) zeker niet heiliger dan de paus zijn. Of in dit geval: heiliger dan de Hoge Mus, meesterlijk gespeeld door Jonathan Pryce in een jutezak.

Niet wit of zwart

De interessantste personages zijn in evolutie, en in 73 afleveringen valt er natuurlijk wel wat te groeien. Kinderen worden mannen en vrouwen. Je ziet Bran of Arya groot worden, net als Harry Potter en Hermelien Griffel. Dat spreekt jonge kijkers aan. Schrijver en scenaristen stellen het publiek ook op de proef, door geliefde personages onverwachts op te offeren. “Thuis” verbleekt erbij. Het boeiendst zijn natuurlijk de twijfelaars, de “kazakkendraaiers”, de verraders, de harden die zacht worden en omgekeerd.    

Lees verder onder de foto

Shakespeare

Het spannende verhaal wordt op gang gehouden met af en toe een verbluffende veldslag, maar ook met kleinere scènes van een personage of twee die “de toestand” in messcherpe dialogen fileren. Dwerg-drinkebroer-diplomaat Tyrion is er een meester in. Maar ook de Ierse acteur Liam Cunningham, die Davos speelt, zei in een gesprek met VRT NWS dat hij “van de mooiste zinnen ooit” heeft mogen zeggen. “Game of thrones” wordt niet voor niets vaak met Shakespeare vergeleken.

Davos tekent voor een heel intiem en bijzonder moment in de reeks, wanneer hij als gevangene leert lezen van een klein meisje. Het moet niet altijd vierendelen en plunderen zijn.

Werelderfgoed

Dat alles samen - betekenisvolle, universele inhoud en superieure vorm - is de aantrekkingskracht van “Game of thrones”. Je kunt ernaar kijken voor de spanning, het bloed en het bloot.  Je kunt ook afdalen in diepere lagen en blijven lezen over, ik zeg maar wat, de kleuren- of de dierensymboliek. Een journalist van The New Yorker wijdde net nog een volledig cultuurhistorisch artikel aan koningin Cersei die van een glas wijn nipt nadat ze de kathedraal heeft opgeblazen. Zijn er al tv-reeksen uitgeroepen tot werelderfgoed? Zullen we "Game of thrones" nomineren voor “Memory of the world” bij de Unesco?