Onderzoeker Christina Tillmann: "Niet het aantal democratieën daalt, wel de kwaliteit ervan"

Eind mei trekken miljoenen burgers naar de stembus voor de Europese verkiezingen. Maar in verschillende landen lijkt daar weinig animo voor. Voelt u zich nog vertegenwoordigd door de politiek? Is er nog voldoende draagvlak voor onze democratie? We vroegen het aan vijf mensen die het kunnen weten. Vandaag Christina Tillmann van het Duitse Bertelsmann-onderzoeksinstituut. 

We vallen maar meteen met de deur in huis, gaat onze democratie er echt op achteruit?

We hebben bij Bertelsmann de voorbije jaren verschillende onderzoeken gepubliceerd. Onze conclusie: het AANTAL democratieën gaat er niet op achteruit, maar de KWALITEIT wel. Ook en vooral in de geïndustrialiseerde wereld zien we al een aantal jaren een negatieve trend op meer dan één punt. Dat gaat helaas niet over bijkomstigheden, maar over essentiële dingen, zoals persvrijheid, de scheiding der machten, een onafhankelijke justitie en vrijheden van de burger.

Neem Polen waar de regering probeert het hooggerechtshof rechtstreeks te beïnvloeden. Of Hongarije waar burgerorganisaties en media aan banden worden gelegd. De controle-mechanismen, de waakhonden van de democratie worden beperkt in hun actie en dat is verontrustend. 

Hoe gaat het in uw thuisland Duitsland? 

De Duitse democratie komt er goed uit in ons onderzoek, iets beter nog dan een aantal andere West-Europese landen zoals België. Maar ook bij ons loert populisme om de hoek. De kiezer is daar vatbaar voor. We zien ook dat er meer polarisatie komt in de politiek. Het conflict wordt opgezocht, er is meer aandacht voor tegenstellingen dan voor de oplossingen op de lange termijn.

De opkomst van populisme maakt duidelijk dat het niet zo goed gaat met onze democratie

Populisme, daar valt het woord al, maar wat is dat dan precies? 

Globaal zou ik zeggen een weinig tolerante, "illiberale" opvatting van de democratie. Onze omschrijving wordt trouwens wereldwijd meer en meer gebruikt. We zien drie kenmerken. Eén, populisme is anti-establishment, denk aan Trump die zegt dat hij "het moeras in Washington wel eens zou droogleggen". Het impliceert dat er zoiets als "het zuivere volk" zou bestaan, dat recht tegenover "de corrupte elite" staat. Een wij-tegen-zij dus. 

Ten tweede is er een roep naar "directe democratie". Het volk moet de belangrijke dingen rechtstreeks kunnen beslissen. Bemiddeling via parlement, instellingen, partijen is niet goed. Ten derde, en dat is voor mij het meest verontrustend, zijn populisten tégen pluralisme, tegen een veelheid van meningen. "Het is niet oké om er een andere mening op na te houden, alleen de mijne is de juiste." 

Amerikaanse president Donald Trump AFP or licensors

Vormt populisme dan een bedreiging voor de democratie? 

Ja, vooral omdat verschillende visies niet worden getolereerd. Tegelijk moet je natuurlijk kijken naar de oorzaken, naar het waarom van de groei van populisme. Dat is misschien het positieve eraan. De golf van populisme maakt duidelijk dat het niet zo goed gaat met onze democratie. 

Heeft u het nu over de kiezers of de politieke partijen? 

Allebei! We hebben geprobeerd om te zien hoeveel populistisch gedachtegoed er bij onze burgers zit. Bleek dat ongeveer 30 procent van de Duitsers naar populisme neigen. Dat merk je aan hun antwoorden op stellingen als "politieke partijen zijn alleen maar uit op de stemmen van de burgers, in hun mening zijn ze niet geïnteresseerd".

Het aantal mensen dat het eens is met soortgelijke stellingen groeit de laatste jaren. Aan de andere kant: de Duitsers zijn daar niet fanatiek in. Wanneer je hier vraagt: "Wil je af van de politieke elite?" dan stemmen maar weinig mensen daarmee in. In de Verenigde Staten is dat ongetwijfeld anders. Maar er is nog iets waar we ons zorgen over maken. De grootste groei zit namelijk bij de partijen van het politieke midden.

Niet bij de extremen zoals je zou verwachten?  

Natuurlijk merken we wel dat de uitersten profiteren van populisme, zowel uiterst rechts als uiterst links. Maar neem nu de AfD, uit ons onderzoek blijkt een deel van de kiezers voor Alternative für Deutschland te kiezen omdat ze uiterst rechts zijn. Maar een ander deel kiest niet daarom voor AfD, maar wel omwille van hun populistische boodschappen.

Met andere woorden, ook mensen die in het verleden voor een centrumpartij kozen, zijn in de verlokking om naar AfD te trekken. Partijen "van het midden" profiteren zelf niet of veel minder van het feit dat populisme aan belang wint. Dus ze zouden er goed aan doen om zich ver te houden van dat soort taal en boodschappen. 

Doen ze dat dan niet, zijn de middenpartijen ook opgeschoven naar een populistische stijl? 

Ja toch wel. Ze nemen posities in waarvan ze denken dat ze de "populistisch denkende kiezer" kunnen overtuigen. Terwijl ze thema's links laten liggen waar ze bij héél de bevolking mee kunnen scoren. Neem "meer sociale woningen bouwen". Dat zou stemmen opleveren, blijkt uit ons onderzoek. Maar ze hebben het er niet over, een gemiste kans.

Het is niet de schuld van Facebook of Google dat er meer populisme en minder democratie is 

Maar die onvrede, die neiging naar populisme komt wel ergens vandaan natuurlijk

Er is niet één oorzaak. Het is een mix van sociaal-economische en culturele factoren. Zo zie je dat mensen die qua inkomen ergens in het midden zitten, schrik hebben om voorbijgelopen te worden door nieuwkomers. Ze zijn meer vatbaar voor populisme dan groepen met een hoger inkomen. Het verschil is ook duidelijk in het opleidingsniveau. Hogeropgeleiden zijn veel minder vatbaar voor populisme dan lageropgeleiden. 

Maar er zit ook een cultureel kantje aan. Hoe goed zijn mijn waarden, mijn overtuigingen vertegenwoordigd in de politiek? Hebben politici een antwoord op mijn vragen in een veranderende wereld? Dat heeft bijvoorbeeld te maken met migratie, maar niet alleen dat. De wereld wordt zo complex en evolueert zo snel. Kan de politiek een toekomstdroom schetsen? Gelukkig zijn er tegenwoordig weer politici bezig met "de brug over te steken". Sommigen gaan luisteren naar wat echt leeft en vinden aansluiting bij de burger. Dat is de weg die we moeten inslaan. 

Opvallend, u zegt niets over de rol van Facebook, Google, social media?  

Neen, let op. Ik geloof dat die een soort van catalysator zijn. Ze zorgen ervoor dat bepaalde meningen nog worden versterkt. Maar het is ook niet meer dan dat. Het is echt niet de schuld van Facebook dat er meer populisme en minder democratie is. 

En hoe zit het met de jongere generaties, zijn die meer of net minder doordrongen van de democratische waarden?

Ik weet dat het een thema is, dat nogal wat waarnemers beweren dat de jongeren de democratie niet zo belangrijk vinden. Maar in ons onderzoek zien we echt geen verschil in de houding tegen populisme. Niet tussen generaties, en ook het geslacht maakt weinig uit. 

Democratische opvoeding lijkt niet meteen een prioriteit op de Duitse scholen. Bij u wel? 

Kunnen we iets doen om die democratische waarden te versterken? 

In elk geval moeten we ze beter aanleren in de scholen. Bij ons is de opvoeding tot goede democraat niet meteen een belangrijk leerthema. In uw scholen wel? Dat gaat niet alleen over kennis, ook over het aanvoelen van het belang van democratie. Er bestaan daar goede oefeningen en programma's voor, maar ze worden nauwelijks gebruikt. 

Ten tweede moeten we streng onze democratische principes bewaken, maar tegelijk moeten we de democratie aanpassen aan de wereld van vandaag. Onze grondwet dateert van na de oorlog, om maar iets te zeggen. Misschien moeten we toch eens nadenken over modernisering. Hoe we mensen meer kunnen betrekken bij het beleid bijvoorbeeld. In Ierland hebben ze dat mooi aangepakt, met de "constitutional convention". Een mooi voorbeeld van burgerparticipatie, dat burgers én verkozen politici bijeenbracht. Op die manier is de moeilijke kwestie van abortus in Ierland opgelost geraakt. 

En we moeten ook de wegen naar de politiek versterken. Neem de vrijdagbetogingen van onze jongeren. Kunnen we die jonge mensen meenemen in de democratische besluitvorming? Kunnen zij hun engagement ook naar de politiek brengen? Dat zou mooi zijn.

De wereld wordt meer en meer globaal, de problemen zijn dat vaak ook. Maar net nu is er minder enthousiasme voor internationale samenwerking? 

Ook daar heeft het populisme zijn tol geëist zeker? We hebben onderzoek in vijf landen gedaan: Amerika, Rusland, Duitsland, Argentinië en het VK. Wat blijkt? 80 procent van de ondervraagden wil internationale samenwerking! Sterker nog, ook wanneer we vroegen of dat ook nog bleef wanneer het tegen hun eigen nationale belangen zou zijn, ook dan blijft er nog een meerderheid van bijna 60 procent voor. De mensen begrijpen dat je bij samenwerking niet altijd kan winnen. 

Maar we weten zo weinig over internationale instellingen, wat er besproken wordt in de Verenigde Naties bijvoorbeeld. Of neem de G20 van de rijkste landen, die komt alleen onder de aandacht wanneer er weer eens veel protest is. Maar ik denk toch niet dat we ons allemaal willen terugtrekken op ons eigen kleine stukje grond?  

MIsschien zijn al die instellingen toch niet zo democratisch, neem de Europese Unie of de Centrale Bank? 

Ja natuurlijk is er die kritiek van het "democratisch deficit". Het hangt er maar vanaf hoe je het bekijkt. Elke regering heeft toch zijn inbreng in Europa, het verkozen parlement zeker ook. Maar sommige dingen kunnen beter. Europa moet de burgers meer bij het beleid betrekken, ook tussen de verkiezingen in. We hebben samen met de Europese Commissie burgerdialogen opgezet. Daar leren mensen in de praktijk hoe moeilijk het is om met heel verschillende opinies tot een goed besluit te komen. Een echte oefening in democratie, kom in mei maar eens kijken in Den Haag! 

Bent u persoonlijk ook zo zeker dat we over pakweg 20 jaar nog in een liberale democratie leven? Niet iedereen is daarvan zo overtuigd. 

Noem me maar "voorzichtig optimistisch". Al ons onderzoek toont aan dat democratieën op de lange termijn de beste resultaten opleveren. Tegelijk, moeten we die democratie wel beter uitleggen, verdedigen. En ze aanpassen aan de 21e eeuw. Dan zie ik echt nog wel een toekomst voor de democratie.