Harvard-professor Yasha Mounk: "Onze vrijheid is in gevaar"

Eind mei trekken miljoenen burgers naar de stembus voor Europese verkiezingen. Maar in verschillende landen lijkt daar weinig animo voor. Voelt u zich nog vertegenwoordigd door onze politici? We vroegen het aan 5 mensen die daarover publiceren. Vandaag de jonge Harvard-prof Yasha Mounk die met zijn boek "The People vs Democracy" wereldwijd succes had. Lezen, voor het te laat is? 

De ondertitel van uw boek luidt "waarom onze democratie in gevaar is en hoe ze te redden".  We hebben toch altijd gedacht dat de democratie voor eeuwig was? 

Er zijn veel signalen dat de democratie wereldwijd in moeilijkheden is. Elk jaar in de voorbije twaalf jaar zijn er meer landen naar minder democratie geëvolueerd dan omgekeerd. Larry Diamond, de gewezen hoogleraar van Stanford, noemt dat een "democratische recessie". 

Maar nog belangrijker dan die cijfers: in de jaren 90 dachten we dat de democratie veilig was, zeker in landen met een lange traditie zoals in West-Europa. We geloofden dat de democratische instellingen veilig waren, dat een anti-democratische leider nooit macht zou krijgen.

Maar de opkomst van het populisme heeft dat vertrouwen een deuk gegeven. We kunnen niet meer zeker zijn van het voortbestaan van de democratie in lidstaten van de Europese Unie. Neem Hongarije, waar Victor Orbán bijna een dictator is geworden. Kijk naar de evolutie in Polen of Turkije. En zelfs in de Verenigde Staten hebben we een president die de regels van de democratie ondermijnt.

Wie zegt dat Orbán eerlijk verkozen is, kan even goed concluderen dat Chroestsjov de democratisch verkozen president van de Sovjet-Unie was

Neem nu Hongarije. Orbán is daar herverkozen met een grote meerderheid. Dus is het toch de wil van het Hongaarse volk om die sterke leider te kiezen? 

Neen! (Geïrriteerd) Dat is een verkeerde lezing van wat er aan de hand is. Het is niet zo dat een meerderheid van de Hongaren dat wil, hij is aan de macht gekomen dankzij een kiessysteem dat Orbán en zijn partij Fidesz bevoordeelt. De kiescommissie is in de handen van de mannetjes van Orbán. Een commissie nota bene die weigerde om klachten over de heersende partij te onderzoeken, terwijl ze wél de oppositie onderzoekt. 

De verkiezingen zijn niet eerlijk verlopen, dat heeft de Europese Unie ook geconcludeerd. Bovendien zijn de media gemuilkorfd, waardoor het voor de kiezer erg moeilijk wordt om kritische informatie te krijgen over de regering. Nog maar pas was ik in Hongarije en kon daar vaststellen dat mensen schrik hebben om kritiek te uiten op de premier. Omdat ze hun job zouden kunnen verliezen. Wie beweert dat Orbán eerlijk verkozen is, zou net zo goed kunnen zeggen dat Chroestsjov de eerlijk verkozen president van de Sovjet-Unie was. 

Hongaarse premier Victor Orbán AFP or licensors

Onze liberale democratie wordt op verschillende manieren bedreigd? 

Zoals de term het zegt zitten er twee elementen in ons systeem. Democratie en liberaal, waarmee ik uiteraard niet een politieke partij of strekking bedoel, maar wel de vrijheid van de burgers. 

Laat ons met het eerste beginnen. "Democratie" gaat erom dat we samen als burgers beslissen. Dat die beslissingen niet in onze plaats worden genomen door een monarch, dictator of welke macht dan ook. Met het tweede element bedoel ik het recht van ieder individu om vrijuit te kunnen gaan en spreken, om zijn eigen godsdienst te kunnen beleven, relaties te mogen aangaan met iemand van je eigen keuze enzovoorts. Die persoonlijke vrijheden worden in een liberale democratie niet alleen gerespecteerd, maar ook door de wet beschermd. 

Maar wat zie ik gebeuren? Dat die twee elementen, de wil van het volk en de vrijheid van het individu met elkaar in confllict komen.

Harvard-prof Yasha Mounk 2018 Roberto Serra - Iguana Press

Hoezo?

Aan de ene kant heeft ons systeem lang onvoldoende rekening gehouden met het volk. De politiek luisterde niet naar de mensen, beslissingen waren vaak geen weerspiegeling van overheersende meningen. 

Mede als gevolg daarvan krijgen we nu populisten. Politici die dan misschien wel populair zijn, maar de vrijheden van minderheden niet respecteren en de rechtsstaat aantasten. En dat is twee keer gevaarlijk. Want niet alleen komt de vrijheid van het individu in gevaar, uiteindelijk bedreigt dat de democratie zelf.

Democratisch verkozen populisten beteugelen de vrijheid van de media en onafhankelijke rechters. Populistische leiders beweren dat zij alleen de vertegenwoordigers zijn van "het echte volk". Al de rest zijn "vijanden van het volk". De media zouden alleen maar leugens vertellen, de rechters zijn niet efficiënt. En op het eind van de rit verlopen de verkiezingen niet meer eerlijk en wordt de democratie zélf vernietigd. Kijk maar naar Hongarije. 

Hoe komt het dat het wantrouwen in politici en de democratie zo groot is?  Het viel me op hoeveel afkeer van de politiek leeft bij de gele hesjes in Frankrijk? 

In het verleden was er vertrouwen in de democratie omdat die resultaat opleverde. Het inkomen is in lange tijd van generatie op generatie verdubbeld. De politici kregen het voordeel van de twijfel zeg maar. Dat is voorbij. De mensen gaan er nog amper op vooruit. We geloven niet meer dat onze kinderen het beter zullen hebben dan wij. Het zou dus goed zijn als we de mensen weer meer zouden kunnen laten "deelnemen in de vooruitgang". 

In de jaren 70 was het duidelijk wat een echte Italiaan was

Bovendien evolueert de maatschappij snel. In de jaren 60 of 70 was het duidelijk wat bijvoorbeeld "een echte Italiaan" was. Iemand met Italiaanse ouders, en allemaal deelden ze min of meer dezelfde cultuur, dezelfde taal. Dat is natuurlijk allemaal helemaal anders sinds de immigratie. We zijn geëvolueerd naar een multi-etnische maatschappij met rechten voor iedereen, ongeacht je achtergrond. Of trouwens andere bijzonderheden zoals seksuele voorkeur.

Dat is op zich een vooruitgang hé. Maar het hoeft niet te verwonderen dat sommigen het daar moeilijk mee hebben. Je baas of je burgemeester kan zomaar iemand zijn met een andere kleur en achtergrond. Sommigen voelen zich bedreigd of zijn privileges kwijt.  En dan, dan zijn er nog de sociale media.

AFP or licensors

Maken sociale media het delen van opinies niet net gemakkelijker, zouden ze geen bondgenoot van de democratie kunnen zijn? 

Ga 25  jaar terug in de tijd, toen waren er duidelijke "poortwachters". Mensen bij kranten, radio en televisie die beslisten welke meningen we zouden horen, over welke thema's we het zouden hebben. Dat had veel nadelen, sommige meningen kwamen niet aan bod of werden niet ernstig genomen. Tegelijk waren er ook voordelen. Leugens en haatboodschappen kwamen er niet zo gemakkelijk door, nieuws werd beoordeeld op zijn waarheidsgehalte. 

Maar met de opkomst van sociale media kan haast iedereen boodschappen verspreiden die potentieel door miljoenen mensen gezien kunnen worden. En dat net in een tijd waar mensen al gefrustreerd zijn door de onmacht van onze instellingen om antwoorden te vinden, of oplossingen te bieden. In een tijd waar de samenleving grondig verandert op cultureel en bevolkingsvlak krijgen haat en fake news veel meer de kans om door te dringen. 

2015 Adam Berry

Wat met de rol van Facebook, Google? Kunnen de giganten van het internet niet meer doen voor de democratie? 

Via regels mensen verhinderen om te zeggen wat ze willen zeggen, dat kan maar ogenschijnlijk een oplossing bieden, maar het is er geen. Ook een overheid mag mensen in geen geval verbieden om hun mening uit te drukken. Iets anders is waar het gaat om echte haatboodschappen. Daar hebben Facebook en Google het recht om die te verwijderen, en maar goed dat ze dat doen ook.

Ziet u een tegenstelling tussen jongere en oudere generaties? Kunnen jongeren onze democratie beschermen? 

Helaas niet, integendeel. Ik ben net gaan kijken in Polen, Hongarije en Italië. Daar zijn het net de jongeren die de populisten steunen. 

Het geloof in de democratie lijkt met de generaties af te nemen. In de Verenigde Staten vinden ruim twee op de drie ouderen, mensen van voor de oorlog, het belangrijk om in een democratie te leven. Bij jongeren geboren na 1980 is dat minder dan één op de drie.  Shocking! Dat zie je in veel landen, jongeren lijken meer begrip te tonen voor een "sterke leider". Misschien omdat mensen van voor de oorlog van dichtbij hebben gezien welke ellende sterke leiders en het communisme in de praktijk hebben betekend? 

Het geloof in de democratie lijkt met de generaties af te nemen

Je hoort tegenwoordig wel eens dat we niet alles aan de politici kunnen overlaten. Kwesties zoals klimaat zijn zo complex dat de antwoorden van specialisten moeten komen. Goed idee? 

Neen. Het centrale element van ons systeem is net dat we onszelf besturen. Natuurlijk kan je deskundigen gebruiken in een democratisch proces. Maar beslissingen overlaten aan niet-verkozen experten is de verkeerde richting. Ook niet over klimaatverandering. Waar halen die experten hun legitimiteit vandaan? Zulke technocraten de macht geven leidt net tot het soort van populisme dat we overal in de wereld in opmars zien.

Harvard-prof Yasha Mounk 2018 Roberto Ricciuti

Is de opkomst van populisten te verklaren door het kiessysteem? Trump is door het Amerikaanse winner takes it all verkozen. Is een proportioneel systeem zoals in België niet beter?

Alweer neen. Je hebt ook landen met een heel proportioneel systeem waar populisten aan de macht zijn gekomen. Neem Polen bijvoorbeeld. We hebben trouwens lange tijd gedacht dat net een tweepartijensysteem een dam zou opwerpen tegen populisme. Niet dus, kijk naar wat er in Groot-Brittannië gebeurd is met de brexit, kijk naar de Verenigde Staten.

Het is naïef om te denken dat een zogenaamd slimme wijziging van het kiessysteem de oplossing is. Waar het om gaat, is dat grote delen van de bevolking aangetrokken worden door een populistische beweging. De oplossing is om mensen te overtuigen dat ze best stemmen voor partijen en politici die zich engageren voor de vrijheden en instituties van onze liberale democratie.  

Kunnen we grote groepen van de bevolking die kiezen voor een "sterke leider" dan zomaar negeren? 

Maar daarover gaat het niet. Je kan voor een populist stemmen. Maar de kwestie is: zal je nadien je individuele vrijheden nog kunnen behouden? En zal je, wanneer je dat nodig vindt, die leider ook weer weg kunnen stemmen?  

Mensen in Turkije hebben voor "sterke man Erdogan" gestemd. Die mensen moeten wel het recht behouden om na een tijdje hun mening te herzien. En niet, zoals nu, worden weggezet als volksvijand of vijand van het systeem wanneer je niet meer voor Erdogan stemt.

We weten niet hoe het zal aflopen met de democratie in de VS, in België of Polen 

Maar u blijft optimistisch over de toekomst, u gelooft dat u de komende tientallen jaren in een democratie zal blijven leven? 

Dat heb ik helemaal niet gezegd, toch? Ik ben optimistisch noch pessimistisch. We weten niet hoe het zal aflopen met de democratie. Niet in de VS, niet in België of Polen.

Wat ik wél weet is dat we onze democratische instellingen moeten verdedigen. Het is beter in een democratie als de onze te leven dan in een dictatuur als Rusland, China of Turkije. We moeten die strijd voor onze waarden eens ernstig gaan nemen. Want onze toekomst hangt af van de keuzes die wij als burgers maken!