Hoe kaartenmakers soms beslissen in de plaats van journalisten

Enkele kijkers en lezers contacteerden me over de kaart van Israël die recent door VRT NWS werd gebruikt. “Zijn de Golanhoogten nu ineens gewoon een deel van de staat Israël?”

De Golanhoogten werden tijdens de Zesdaagse Oorlog van 1967 door Israël veroverd op Syrië. Israël annexeerde ze en stichtte er ook verschillende kolonies. De Amerikaanse president Trump heeft de annexatie onlangs erkend.  Maar dat wil nog niet zeggen dat Europa, en met name België, daarin zou gevolgd zijn.

VRT NWS wil graag blijven aangeven dat de Golanhoogten gecontesteerd worden als deel van de moderne staat Israël. Maar blijkbaar beslissen de kaartenmakers en de software soms in de plaats van de redactie. En redactiemedewerkers zijn daar niet altijd alert genoeg voor.

In Het Journaal en op de site

Concreet zijn er op 30 maart twee kaarten gepubliceerd waarop de Golanhoogten zonder meer bij het grondgebied van de staat Israël werden gerekend : eentje in Het Journaal en eentje op de website. Die kaarten toonden vooral de Gazastrook in het zuiden, waar toen nieuws over was, maar bovenaan in het noorden toonden ze een uitstulping die het Vlaamse publiek niet gewend is: de Golanhoogten als een evident deel van het Israëlische grondgebied.

De kaart op de website werd aangemaakt via een softwaretoepassing van een toeleverancier.  Die baseert zijn kaarten op “open source” materiaal van “OpenStreetMap”. “Open Source” betekent dat iedereen mag bijdragen aan het maken van de kaarten. Kaarten van OpenStreetMap worden gemaakt door duizenden vrijwilligers die in hun eigen buurt opmetingen doen en die gegevens doorgeven. Alleen, die kaarten houden alleen rekening met de praktijk. Niet met politieke gevoeligheden of de internationaalrechtelijke status van gebieden.

Wanneer ik OpenStreetMap contacteer, krijg ik van Joost Schouppe, Belgisch lid van de “board” van OpenStreetMap meteen een heel vriendelijk antwoordje:

Onze algemene regel is dat we gewoon in kaart brengen wie er welk gebied controleert.

“Onze kaart wordt voornamelijk door vrijwilligers gemaakt die in kaart brengen wat ze op het terrein vaststellen.  De praktijk op het terrein is onze maatstaf bij discussie onder onze vrijwilligers. Daarom houden we ons meestal aan wat gewone mensen zelf op het terrein kunnen vaststellen. Dat passen we zelfs toe op nationale grenzen. Er zijn veel grensconflicten in de wereld. Onze algemene regel is dat we dan gewoon in kaart brengen wie er welk gebied controleert. Als je naar de Krim rijdt, is het belangrijker dat je weet dat je je aan een lastig controlepunt kunt verwachten, dan dat je weet dat het officieel nog steeds om Oekraïens grondgebied gaat.”

Het is maar wat je belangrijk vindt.

Tja, het is maar wat je belangrijk vindt, natuurlijk. Niet iedereen gebruikt een kaart om zelf naar de Krim te rijden. Dat neemt niet weg dat OpenStreetMap precies voor de Krim wel degelijk een uitzondering heeft gemaakt en wel degelijk aangeeft dat het gebied gecontesteerd wordt. Waarom dan niet hetzelfde voor de Golan?

Joost Schouppe wijst er mij op dat OpenStreetMap met de Krim voor het eerst geconfronteerd werd met grenzen die in de praktijk veranderden. Daarom werd de kaart “bevroren”. OpenStreetMap toont de Krim nu op zo’n manier dat het gebied eigenlijk zowel tot Oekraïne als tot Rusland zou kunnen behoren. Dat moet een uitzondering blijven, zegt Joost Schouppe.

“Ons standpunt is dat een uitzondering een uitzondering is en geen nieuwe regel.”

Felle discussies

Tegelijk is Joost Schouppe zo open om me inkijk te geven in de discussies die daar intern over gevoerd worden. Die zijn zeer fel. De “community” is erg verdeeld.  Er zijn wel degelijk mensen in de “community” die vinden dat alleen de realiteit op de grond volgen, betekent dat je je neerlegt bij het recht van de sterkste. Maar de “community” raakt er voorlopig niet uit.

Nu werkt OpenStreetMap dus inderdaad met vrijwilligers.  Hun doelgroep is niet specifiek redacties of journalistiek. Dat is wel zo voor Vizrt. Dat is een bedrijf dat specifiek software maakt voor nieuwsredacties. Het gaat zelfs om een gigant in het wereldje dat redacties van software voorziet. De kaart die in Het Journaal werd uitgezonden was aangemaakt in Vizrt software. Catherine Webb van Vizrt meldt me:

“Vizrt heeft geen politieke affiliaties en werkt samen met professionele standaard data-providers die geopolitieke lijnen trekken op basis van VN-standaarden.”

Maar - voor alle duidelijkheid - de annexatie van de Golan werd nooit door de VN erkend. Catherine Webb belooft een update van de bestanden van “gecontesteerde gebieden”.

Die update was eigenlijk niet nodig. De database van Vizrt bevat wel degelijk ook kaarten waarin de Golan als een apart en gecontesteerd gebied staat aangeduid. Maar als een graficus bij sommige procedures in de software de vorm van Israël oproept, bijvoorbeeld om Israël uit te lichten op een grotere kaart, dan worden de Golanhoogten daar zonder meer bijgenomen, zeggen de VRT-grafici mij. De graficus krijgt daarvan geen waarschuwing. Het gebeurt gewoon, de software en de database nemen de beslissing in de plaats van de redactie. De graficus moet het maar opmerken en manueel de Golanhoogten weer verwijderen of arceren. En dat was dus fout gelopen bij de gepubliceerde kaarten.

VRT NWS blijft verantwoordelijk

Uiteraard blijft het de redactie die verantwoordelijk is voor de kaarten die ze publiceert. De gepubliceerde kaarten waren daarom ook gewoon een fout van VRT NWS, waar lessen uit getrokken moeten worden.

Er werd een mail rondgestuurd op de redactie om aan grafici en journalisten te melden dat de kaarten van Israël nog maar op één centraal punt gemaakt mogen worden. Precies om te vermijden dat al te makkelijk zou gewerkt worden op basis van gearchiveerde kaarten of standaardvormen die de Golan geruisloos meenemen.

Maar een redactievloer is een raar beestje

Helaas, een redactievloer is een raar beestje. De zondag daarop, 7 april, ging er toch weer een kaart van Israël op antenne mét de Golan erbij als ongecontesteerd gebied. “Gênant” is het meest gehoorde woord dat ik mocht horen, wanneer ik aan mensen vraag hoe het is kunnen gebeuren. De graficus die die dag werkte was wel degelijk op de hoogte. De kaart voor de website was wél goed. Maar voor Het Journaal had het menselijk oog toch weer uit het oog verloren wat de software had gedaan. 

Voor de grafici op de redactie is het kennelijk niet eenvoudig om de kaarten die VRT NWS niet wil gebruiken gewoon te wissen uit het systeem. Op allerlei manieren duiken ze toch weer op. Sinds deze week hangen er voorbeeldkaarten aan de muren van de redactie. Iedereen wordt geacht om te checken of het wel om de kaart gaat die VRT wil.

Een kaart blijft een gevoelig ding

Maar een kaart is nooit een eenvoudig ding. Als er ernstige discussies zijn over grenzen, is het logisch dat die discussie ook wordt getoond.  Meer dan een stippellijntje is daar vaak niet voor nodig. Maar discussies over territorium bestààn wel. Net zoals er zeeën of bergen bestaan.

Die discussies in sommige gevallen gewoon niet tonen, blijft toch een erg gevoelige keuze van de kaartenmakers. Een keuze die redacties zich in elk geval maar moeilijk kunnen permitteren.