Zwarte gat op de eerste foto krijgt poëtische, Hawaïaanse naam: Powehi

Een Hawaïaanse taalkundige heeft het zwarte gat dat op de eerste foto van een dergelijk object staat, een Hawaïaanse naam gegeven: Pōwehi. Dat betekent "de versierde onpeilbare donkere creatie" of "de opgesmukte donkere bron van eindeloze creatie". De naam is wel niet officieel, en het is niet duidelijk wie een officiële naam zou moeten toewijzen. 

De naam werd gegeven door professor Larry Kimura van de University of Hawaii-Hilo. "Het voorrecht hebben een Hawaïaanse naam te geven aan de allereerste wetenschappelijk bevestiging van een zwart gat, betekent zeer veel voor mij en mijn Hawaïaanse geslacht, dat voortkomt uit pō", zo zei hij in een mededeling. 

Pōwehi komt uit de "Kumulipo", een Hawaïaans lied over de creatie van het universum uit de 18e eeuw. Pō is daarin een "diepe, donkere bron van oneindige creatie", en wehi,  "vereerd met versieringen", is een van de beschrijvingen van pō in het lied.

Een Hawaïaanse naam is verantwoord omdat twee van de acht telescopen in het Event Horizon Telescope-project (EHT) dat de foto gemaakt heeft, op Hawaï staan, zo zeiden astronomen. 

De naam is overigens gegeven in samenwerking met een aantal astronomen die met de Hawaïaanse telescopen meegewerkt hebben aan EHT. Jessica Dempsey, de vicedirecteur van de James Clerk Maxwell Telescope op Mauna Kea was een van hen, en ze vindt dat de naam uitstekend past bij de wetenschappelijk uitleg die de astronomen Kimura gegeven hadden.

"We beschreven wat we hadden gezien, dat dit zwarte gat de duisternis errond verlicht en helder maakt, en toen kwam hij met de naam op de proppen", zo zei Dempsey aan het persbureau AP. "Ik viel bijna van mijn stoel toen hij het zei." 

Een aantal telescopen van het observatorium op de berg Mauna Kea op Hawaï. De James Clerk Maxwell Telescope is de hoge witte telescoop die in het midden staat van de structuren langs het weggetje omhoog aan de linkerkant van de foto.

M87*, 3C 274, NGC 4486, UGC 7654 en Arp 152

In tegenstelling met objecten in ons zonnestelsel en sterren er buiten, hebben zwarte gaten geen ronkende namen. Ze worden net als sterrenstelsels en galactische nevels aangeduid met een combinatie van letters en cijfers. 

Het recent gefotografeerde superzware zwarte gat in het sterrenstelsel M87 wordt meestal "het zwarte gat van M87" of "M87*" genoemd, waarbij de asterisk niet uitgesproken wordt en aanduidt dat het object in het centrum van het sterrenstelsel ligt. 

Die aanduiding komt uit een historische cataloog van een astronoom, wat de manier is waarop naar objecten in de ruimte verwezen werd voor de oprichting van de International Astronomical Union (IAU), die zich nu met de naamgeving bezighoudt. Astronomen legden hun waarnemingen vast en gaven die opeenvolgende nummers, en andere onderzoekers verwezen dan naar die objecten met het nummer uit een bepaalde cataloog.

M87 verwijst naar de cataloog van de Franse astronoom Charles Messier,  die in 1771 een lijst met 110 objecten publiceerde, waarvan het 87e sterrenstelsel Messier 87 of M87 was.

Veel objecten kwamen evenwel in meer dan een lijst voor en hebben dan ook verschillende namen. In het geval van M87  zijn dat NGC 4486, UGC 7654, Arp 152 en 3C 274, die misschien wel duidelijk zijn voor astronomen maar die niet erg tot de verbeelding spreken in vergelijking met de namen van planeten, manen, asteroïden en kometen, die naar goden of figuren uit de mythologie of de astronomie genoemd zijn.

En waarom krijgen sommige objecten uit de ruimte wel sprekende namen, en zwarte gaten, sterrenstelsels en nevels niet? Het antwoord daarop ligt bij de IAU.

Sinds haar oprichting in 1919 heeft die organisatie een naamgevingssysteem opgezet om ervoor te zorgen dat als er bijvoorbeeld in een studie naar een object verwezen wordt, iedere astronoom zonder enige twijfel weet om welk object het gaat. Maar de IAU geeft enkel namen aan objecten in ons zonnestelsel - planeten en hun manen, planetoïden, kometen... -, en aan sterren er buiten. Een comité om zwarte gaten, sterrenstelsels en nevels namen te geven heeft de IAU niet, en dus zitten die met hun combinatie van letters en cijfers opgescheept. 

Nochtans zijn er enkele uitzonderingen: zo staat het sterrenstelsel M104 algemeen bekend als het "Sombrero-sterrenstelsel", omdat het erop gelijkt, en de nevel Barnard 3 wordt, opnieuw vanwege de gelijkenis, de "Paardenkopnevel" genoemd.  

Barnard 3, de Paardenkopnevel.
Adam Block/Mount Lemmon SkyCenter/University of Arizona

Meer namen nodig

Voorlopig is het dus niet duidelijk wie de namen van de nevels, sterrenstelsels en zwarte gaten zou moeten goedkeuren. 

Eric Mamajek, de voorzitter van het IAU-comite dat zich bezighoudt met de namen van sterren, noemde Pōwehi "een fantastische, diepzinnige naam", maar vond dat zijn comité niet het juiste was om zich er over te buigen. Het doet immers enkel sterren.

Astronoom Jay Pasachoff, die lid is van het "sterrencomité", zei dan weer, als antwoord op de vraag van het persbureau AP wat hij vond van de benaming van Kimura, dat het de eerste keer was dat hij er iets over hoorde.  

Nu is het momenteel zelfs zo dat door het inzetten van steeds gevoeligere satellieten er een heleboel mogelijke zwarte gaten geïdentificeerd zijn, die zelfs geen catalogusnamen meer hebben. Ze worden aangeduid met hun coördinaten in de ruimte, voorafgegaan door enkele letters die aanduiden door welke satelliet ze ontdekt zijn. 

Op de dag dat de foto van het zwarte gat onthuld werd, vroeg de IAU het publiek om te kiezen tussen drie namen voor een object dat de astronomen 2007 OR10 noemen. Het gaat om een ijzige planetesimaal - een object gevormd van samengeklonterd stof, rotsen en ander materiaal - dat rond de zon draait in een baan die 100 keer verder ligt dan die van de aarde.

De drie namen die voorgesteld werden zijn Gonggong, een Chinese watergod met rood haar en een slangenstaart, Holle, een Europese winterse vruchtbaarheidsgodin, en Vili, een Noordse god die een broer is van Odin. 

DE IAU probeert immers uit meer verschillende talen en culturen te putten bij de naamgeving, en niet meer bijna uitsluitend uit de Grieks-Romeinse mythologie. 

Daar zou Pōwehi mooi in passen, maar voorlopig ziet het er niet naar uit dat de IAU zich over de kwestie zal uitspreken. En als de IAU niets doet, zal het de consensus in de wetenschappelijke literatuur zijn die zal beslissen. Als daar de naam aanvaard wordt, dan zal hij algemeen doorbreken, is dat niet het geval, dan zal het mogelijk M87* blijven. 

Nu de Event Horizon Telescope met de recente foto bewezen heeft dat het mogelijk is een direct beeld te vormen van een zwart gat, is het misschien tijd voor de internationale gemeenschap van astronomen om zich te buigen over de manier waarop zwarte gaten een naam krijgen. Nu astronomen steeds verder in het heelal kunnen kijken, "zullen we meer namen nodig hebben", zei Jay Pasachoff. Zoveel is duidelijk, en hopelijk worden het dan namen die tot de verbeelding spreken, net zoals zwarte gaten dat zelf ook doen.    

De IAU stemt over de naamsverandering van de "wet van Hubble" naar de "wet van Hubble-Lemaître".
IAU/M.Zamani