De Onze-Lieve-Vrouwkathedraal in Antwerpen, het interieur van de Sint-Michiels en Sint-Goedelekathedraal in Brussel en de Sint-Baafskathedraal in Gent.

Rector Sint-Baafskathedraal Gent: "Evacuatieplannen voor mensen én voor kunstwerken"

De brand in de Notre-Dame-kathedraal van Parijs roept heel wat vragen op. Waarom was de kathedraal zo moeilijk te blussen? Waarom zijn er geen blusvliegtuigen ingezet? En wat als er brand uitbreekt in een kathedraal in ons land? Radio 2 stak zijn licht op bij brandweerzone West in Vlaams-Brabant, bij de Antwerpse brandweer en bij de rector van de Gentse Sint-Baafsabdij. 

Wie beelden van de verwoestende brand in de Notre-Dame-kathedraal in Parijs zag, heeft de vlammen uit het dak zien slaan. De brand verspreidde zich razendsnel. De brandweer leek niet opgewassen tegen het warme gevaar.

Volgens Alain Habils van de Brandweerzone West in Vlaams-Brabant klopt dat maar voor een deel. "De Parijse brandweer heeft zich vermoedelijk eerst gefocust op het redden van de kunstwerken. Een gebouw kan je heropbouwen, een kunstwerk niet. Die eeuwenoude kunstwerken moesten eerst uit de brandende kathedraal gehaald worden", vertelt Habils in "Start je dag" op Radio 2 Vlaams-Brabant.

Sint-Michiels en Sint-Goedelekathedraal in Brussel Maxime Anciaux - All rights reserved

Moeilijk te blussen

Toch was het blussen van de brand geen sinecure volgens Habils. "De Notre-Dame, omgeven door smalle Parijse steegjes, is niet zo gemakkelijk te bereiken. Het is moeilijk om met blusmiddelen in de buurt van de brand te komen."

Ook de structuur van het gebouw bemoeilijkte de bluswerken. "De kathedraal is een open, hoog gebouw. Meestal probeer je van buitenaf te blussen, maar dat was door de ligging van het gebouw niet evident. Ook de leeftijd van het gebouw bemoeilijkte het blussen", zegt Habils. "De oude structuren konden het makkelijk begeven."

Heel wat mensen, waaronder Amerikaans president Donald Trump, vragen zich af waarom er geen blusvliegtuigen ingezet zijn. Maar volgens brandweerman Habils was dat geen optie. "De inhoud van een blusvliegtuig is ongeveer 6.000 kilogram water. Als je zoiets laat vallen op een gebouw, maak je meer kapot dan wat anders. Het is ook gewoonweg gevaarlijk om blusvliegtuigen in te zetten als er mensen en andere gebouwen in de buurt zijn."

Reddingsoefeningen

Ook ons land heeft verschillende kathedralen en basilieken. In Brussel is er de Sint-Michiels- en Sint-Goedelekathedraal, net als de Notre-Dame een gotisch gebouw. Halle heeft de Sint-Martinusbasiliek. "De meeste gebouwen hebben brandbescherming", aldus Habils. Bovendien houdt elke brandweerzone met zo'n gebouw op haar grondgebied reddingsoefeningen. "Maar dat maakt het blussen van zo'n gebouw er niet makkelijker op. Zeker in het geval van de Notre-Dame was het door de restauratiewerken extra moeilijk."

Onze-Lieve-Vrouwekathedraal in Antwerpen Laurie Dieffembacq

De Antwerpse brandweer bevestigt dat. "Helemaal voorbereid op een grote brand zoals gisteren in Parijs, kan je nooit zijn. We volgen wel procedures, voor hoogbouw bijvoorbeeld, en we oefenen ook regelmatig in het historische stadscentrum van Antwerpen", zegt Kristof Geens, de woordvoerder van de Antwerpse brandweer in "Start je dag" op Radio 2 Antwerpen.

In de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal van Antwerpen zijn er leidingen aangelegd die de hoogte in gaan, waarop de brandweer snel water kan aansluiten. Omdat brand vaak begint bij stof, wordt de zolder ook regelmatig gestofzuigd. De schilderijen van Rubens in de kathedraal staan op wielen, en kunnen dus snel worden verplaatst. Er is een netwerk van vrijwilligers verantwoordelijk voor het evacueren van de kunstwerken, en een plan legt vast in welke volgorde en door wie de kunstwerken moeten worden verwijderd. 

Rookmelders en sproeiers

De Sint-Baafskathedraal in Gent is al drie keer aan branden ontsnapt. "Een dergelijk gebouw brandveilig maken is niet zo vanzelfsprekend", zegt rector Ludo Collin, de rector van de Gentse Sint-Baafskathedraal. "Voor de Gentse kathedraal zijn we al decennia bezig maatregelen te nemen. Zo zijn een 30 tot 40 jaar geleden de zolders en daken gecompartimenteerd. Er zijn muren en brandwerende deuren geplaatst om te vermijden dat branden zich zouden verspreiden over het hele dak. Bij diezelfde werkzaamheden zijn ook droge leidingen naar boven gebracht om water aan te voeren om te blussen. Maar ook die maatregelen zijn intussen al gedateerd en we zijn nu bezig een dossier op te stellen om die maatregelen aan te passen."

Er hangen in de kerk geen rookmelders en er zijn ook geen sproeiers, al voorziet het nieuwe dossier die wel. Maar in een dergelijk gebouw is het moeilijk om het water van die sproeiers af te voeren. Dat geeft een druk op de gewelven legt Ludo Collin uit, die zouden kunnen bezwijken. 

Het Lam Gods

Er zijn evacuatieplannen voor mensen, maar ook voor kunstwerken en er is een lijst waar de werken op staan die zeker moeten gered worden in volgorde van hun belang. Er wordt bijvoorbeeld bekeken hoe het schilderij van het Lam Gods in de toekomst kan geëvacueerd worden. Het wordt niet alleen beveiligd tegen diefstal, maar ook tegen brand. Voor de Rubens is er nu al een systeem om het werk bij brand van de muur te halen, weet de rector. 

De Gentse Sint-Baafskathedraal wil meehelpen aan de heropbouw van de Notre-Dame van Parijs. "Ik ben al bezig met een affiche te maken die we achteraan in de kerk hangen waar we bijdragen vragen voor de restauratie van onze kathedraal. We vervangen de vraag naar bijdragen voor onze kathedraal naar bijdragen voor de Notre-Dame", zegt Collin.

Hoe verzeker je zoiets?

Hoe verzeker je nu een kathedraal? Die vraag werd gesteld in het Radio 1-programma "De wereld vandaag" aan Koen Verhoeven, specialist in het verzekeren van kerken bij IC Verzekeringen. Hij verzekert vele kerken en kathedralen in ons land. Een exact getal kan hij er niet op plakken, maar volgens Verhoeven moet de Notre Dame voor ettelijke miljoenen verzekerd geweest zijn. 

Hoe wordt de waarde van zo’n gebouw bepaald? “Voor klassieke kerken is een schatting vrij eenvoudig”, zegt Verhoeven, maar voor een kathedraal ligt dat een stuk moeilijker, omdat het heel specifieke gebouwen zijn.

Enerzijds wordt daarbij gekeken naar de waarde van het gebouw op zich. Daarnaast wordt er gekeken naar de “inboedel”. Daarbij wordt een onderscheid gemaakt tussen de “klassieke” inhoud en de kunstvoorwerpen. Verhoeven raadt kerkbesturen aan om daarvan een aparte schatting te laten maken. Op basis daarvan wordt dan een deal gesloten tussen de verzekeringsnemer en de verzekeraar.

Mogelijk liggen de renovatiewerken aan de oorzaak van de brand in de Notre-Dame. Maar volgens Koen Verhoeven kan geen enkele aannemer zo’n grote verzekeringspremie betalen. Daarom vermoedt Verhoeven dat er op voorhand een deal is gesloten tussen de eigenaar en de aannemer.

Meer info

Vlaams minister-president Geert Bourgeois (N-VA) is als minister van Onroerend Erfgoed bevoegd voor de monumentale kerken in Vlaanderen op vlak van erfgoed, maar bij andere kerken zijn de beheerders zelf verantwoordelijk. Daarom biedt het Centrum voor Religieuze Kunst en Cultuur (CRKC) infosessies aan, en op hun site staan tips voor kerkbeheerders over brandgevaar en bliksem.