AFP or licensors

Moeten we niet eerst iedereen te eten geven en dan pas de Notre-Dame heropbouwen?

Hoe selectief is de empathie van mensen die middelen kunnen schenken aan goede doelen? Veel mensen merkten de afgelopen dagen op dat het cynisch is te zien hoe snel de centen voor de Notre-Dame binnenlopen, terwijl er veel andere en grotere noden bestaan. En dat die rijken zich daar minder vrijgevig tonen. Moraalfilosoof Ignaas Devisch stelt dat je "moet blijven streven naar een rechtvaardige maatschappij, maar je kan niemand verplichten om te geven aan een ander dan het door hen uitgekozen goed doel".

opinie
Merlijn Doomernik
Ignaas Devisch
Ignaas Devisch is moraalfilosoof en schreef het boek "Het empathisch teveel" over de selectiviteit van onze empathie.

Was er niet het fabuleuze record van Victor Campenaerts geweest, dan zou er de afgelopen dagen maar één nieuwsfeit zijn blijven hangen: de zware brand in de Notre-Dame van Parijs, een vreselijke gebeurtenis die wereldwijd mensen heeft geschokt, mezelf incluis.

Meerdere keren ben ik de kathedraal binnengestapt en telkens weer maakte het bouwwerk een enorme indruk op me. Zoals dat gaat met bekende monumenten delen veel mensen diezelfde ervaring.

Parijs heeft een aantal monumenten: de Notre-Dame is er één van en het symbolisch belang ervan is vergelijkbaar met wat de Twin Towers waren voor New York: een vertrouwd beeld dat dermate tot het collectieve geheugen behoort dat het niet meer weg te denken is. Tot zich een ramp voltrekt. 

Waarom geven we?

Dat de donaties voor de heropbouw binnenstromen, is logisch en heeft hier alles mee te maken. Het gaat om een samenspel van factoren die elkaar versterken. Ik som er enkele op: 

  • Herkenbaarheid: veel mensen kennen het gebouw en voelen zich ermee verbonden of herkennen iets van zichzelf erin; het is "notre" dame en niet "votre". We zijn als het ware allemaal een beetje de bewoners van de kathedraal.
  • Uniciteit: het gaat om één gebouw, wat maakt dat we onze gevoelens kunnen focussen, wat empathie in de hand werkt. Eén iets werkt beter dan een hele reeks.
  • Symboliek: het gebouw is niet zomaar een gebouw maar het symbool van een land en een cultuur.
  • Mediageniek: er zijn livebeelden van de brand geweest, dat versterkt de beleving. Zonder beelden van de brand zou de beleving minder intens, minder direct zijn.
  • Window dressing en concurrentie: een aantal gulle schenkers zien hierin een uitgelezen kans om sympathie op te wekken bij het grote publiek. En als de eerste eenmaal doneert, volgt de andere vanzelf, want het blijven investeerders. En de fiscale voordelen ten slotte zijn natuurlijk mooi meegenomen.

Nog andere factoren spelen een rol maar de bovenstaande zijn van doorslaggevend belang. Het verklaart de gulle giften en waarom de wet van vraag en aanbod hierdoor als het ware wordt omgekeerd.

Bij een grote hulpvraag schiet het aanbod vrijwel altijd tekort. Denk aan voedselhulp of veldhospitalen na rampen. Hier werkt het anders en er wordt op zeer korte tijd misschien zelfs meer geld ingezameld dan nodig zal zijn. 

H=E/A

Bij donaties bepaalt in principe de volgende formule de bereidheid te geven: H= E/A (hulp is ellende gedeeld door afstand). Hoe dichter de ellende – fysiek of emotioneel – tot ons komt, hoe groter de hulpvaardigheid. Daardoor zijn we vaak bereid meer te geven aan beperkte ellende dicht bij huis dan aan grotere ellende die zich ver van ons bed afspeelt.

We zijn vaak bereid meer te geven aan beperkte ellende dicht bij huis dan aan grotere ellende die zich ver van ons bed afspeelt 

Bij wijze van voorbeeld: als er morgen een bomaanslag gebeurt in België met alleen stoffelijke schade én er tegelijk een brand woedt in een warenhuis in Bombay met dertig doden tot gevolg, is de kans groot dat we in België meer aandacht zullen besteden aan de bomaanslag.

Of dat we minstens het daar eerst over zullen hebben en pas daarna onze aandacht verleggen. Rechtvaardig is dat misschien niet, maar zo werkt empathie nu eenmaal. 

En al die andere ellende dan?

Veel mensen merkten de afgelopen dagen op dat het cynisch is te zien hoe snel de centen voor de Notre-Dame binnenlopen, terwijl er veel andere en grotere noden bestaan die best dezelfde kapitaalinjectie kunnen gebruiken. En dat die rijken zich daar minder vrijgevig tonen. 

Een begrijpelijke bedenking, maar misschien moeten we hier toch een aantal kanttekeningen bij maken. Het spreekt dat sommige mensen wansmakelijk veel geld verdienen en dat ze dit vaak niet op een rechtvaardige manier doen. Sommige rijke mensen hebben de neiging - zoals vele anderen trouwens maar zij hebben de middelen niet ertoe - belastingen te ontduiken en zoveel mogelijk het geld voor zichzelf te houden. 

Daarna spelen voor Wilde Weldoener, zoals in het album van Suske en Wiske, heeft inderdaad iets cynisch. Maar dit is eerder een systeemfout dan een probleem van empathie. 

Rijke mensen die belastingen ontduiken en daarna spelen voor wilde weldoener, dat heeft inderdaad iets cynisch

We moeten blijven streven naar een rechtvaardige maatschappij, maar je kan niemand verplichten om te geven aan een ander dan het door hen uitgekozen goed doel. De betrachting moet daarom zijn om een goed en rechtvaardig beleid te voeren en dit niet over te laten aan goede doelen. 

Dat sommige organisaties smeken om de aandacht van donateurs is schrijnend. Maar sommige vormen van leed en ellende spreken ons nu eenmaal meer aan dan andere. Hoe meer we aan goede doelen overlaten, hoe meer die zich in onze gunst moeten zien te werken. Geen goede evolutie me dunkt. 

Manke vergelijking

Tot slot: de vergelijking van ellende op één plaats met het leed van anderen is begrijpelijk, maar een dubbeltje op zijn kant. Altijd eerst de grootste noden – voor zover we die rangschikking kunnen opmaken – aan de beurt laten, lukt niet. Niet alleen zouden we voortdurend moeten afwegen welk leed waar en wanneer het grootst is en wie het eerst steun verdient. Dat zou ons zeer waarschijnlijk verlammen. 

Altijd eerst de grootste noden – voor zover we die rangschikking kunnen opmaken – aan de beurt laten, zou ons zeer waarschijnlijk verlammen

Bovendien zou dat al snel leiden tot de verwaarlozing van heel wat andere – "minder erge" – zaken. En aangezien kunst en cultuur vaak als luxe worden beschouwd, zouden zij zeker tot de slachtoffers behoren. 

Eerst iedereen te eten en dan de Notre Dame heropbouwen? Het klinkt misschien goed, maar werken zou het niet. In het aanschijn van de dood vervalt alles in het niets. Maar het leven omvat veel meer dan onze strijd daartegen alleen. 

Julien Mattia

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.