Julien Mattia

Kan de brand van de Notre-Dame een diepverdeeld Frankrijk opnieuw verenigen?

Het fonds voor de wederopbouw van de Notre-Dame is intussen flink gespijsd. De kans is dus groot dat de kathedraal deze ramp overleeft. Maar hoe de Franse samenleving evolueert, is een veel groter vraagteken. De brand heeft pijnlijke breuklijnen in de Franse samenleving blootgelegd: "Dat er verdeeldheid en onvrede heerst, moge duidelijk zijn, zowel binnen de katholieke gemeenschap als in een breder maatschappelijk kader", stelt professor de Saeger.

opinie
Werner de Saeger
Professor Werner de Saeger is theoloog en jurist. Hij doceert aan de universiteit van Cambridge en aan de Hogeschool PXL in Hasselt.

Toen ik op maandagavond 15 april iets vóór 19u de bibliotheek van de Sorbonne uitwandelde, na een namiddag onderzoek over het vroege Christendom, en ik de eerste rookpluimen uit het dak van de Notre-Dame zag opstijgen, ging het Parijse leven nog zijn gewone gangetje.

Families en koppeltjes maakten foto’s, toeristen zochten hun weg op smartphones,  de bateaux-mouches vaarden voorbij, en alles was peis en vree. Luttele momenten later stonden kathedraal, en media, in brand. Bij de laatste smeulende stukken hout en nog voor het vuur volledig geblust was, heerste er een gevoel van pragmatisme om het momument te herstellen in zijn eerdere glorie, met een bijna-Amerikaanse attitude van “let’s do this – yes we can!”.

De vraag luidde dan ook terecht of de brand van het dak van een middeleeuws monument eindelijk kan zorgen voor enige cohesie in een diepverdeelde Franse samenleving. Die vraag blijft onbeantwoord, en de hoop is niet verdwenen, maar amper 48 uur later tonen de eerste ernstige barsten zich.

Breuklijn tussen cultuurchristenen, ultraconservatieve en pluralistische Fransen

In haar reactie op de gebeurtenissen van maandagavond is de Franse samenleving diep verdeeld, zowel spiritueel als socio-economisch. Het religieuze fenomeen in Frankrijk, en de katholieke gemeenschappen in het bijzonder, zijn gesplitst tussen zij die het katholicisme als traditioneel-culturele, identitaire factor beschouwen, we kunnen hen als cultuurchristenen definiëren.

Aan de andere kant zijn er gelovige katholieken die meer de focus leggen op het spirituele, met aan het uiteinde de uiterst vrome intégristes: naar Vlaamse normen hardliners op ethisch vlak, waarvan er in ons land slechts een uiterst marginale aanwezigheid is. 

In de heilige week staat dé kathedraal van Parijs in lichterlaaie, en sommigen zagen dat als een teken van het verval van de traditionele Franse samenleving

Het zijn onder meer zij die klagen over de teneergang van traditionele normen en waarden in de Franse maatschappij, het zijn ook zij die mensen op succesvolle wijze mobiliseren om op straat te komen tegen bijvoorbeeld de legalisering van abortus en van het homohuwelijk – in Vlaanderen ongekende scènes. 

Toen er maandagavond, tot diep in de nacht, gebeden en gezongen werd aan de de oever van de Seine, met zicht op de brandende Notre-Dame, waren er een aantal vrome katholieken van allerlei origines die daartoe de aanzet gaven, in een verbindende actie.

In mijn gesprekken met aardig wat aanwezigen wezen verschillende diepgelovige Fransen niet geheel onterecht op het erg symbolische moment: in de heilige week staat dé kathedraal van Parijs in lichterlaaie, en sommigen zagen dat als een teken van het verval van de traditionele Franse samenleving, en zelfs het Europese avondland.

Een grote groep Fransen zien de Notre-Dame als een traditie die de moeite is om in ere gehouden te worden, zonder er al te diep spiritueel mee verbonden te zijn

In de daaropvolgende gesprekken in Parijs op dinsdag en woensdag komen die breuklijnen nog helderder aan het licht. Een grote groep Fransen zien de Notre Dame zoals ze andere symbolen of evenementen aanschouwen: tradities die de moeite zijn om in ere gehouden te worden, zonder er al te diep spiritueel mee verbonden te zijn. 

Zij kijken met grote droefheid naar de gehavende Notre-Dame en zijn oprecht gehecht aan het architecturaal symbool waar de kathedraal voor staat: in hun woorden staat de Notre-Dame voor een mix van kunst, religie, patrimonium, traditie, overheid, en geschiedenis.

Het zijn de Fransen die wel nog voor de kerk huwen, of met Kerstmis nog eens naar de kerk trekken, of hun ouders of grootouders nog een kerkelijke begrafenis gunnen; maar ze staan veraf – vaak soms rechtlijnig tegenover – de diepgelovige en vaak ultraconservatieve Franse medeburgers.

De andere groep diepgelovige en vaak ultraconservatieve Franse medeburgers zien in de reacties op de brand een signaal dat het oude, katholieke Frankrijk niet in zijn geheel verdwenen is

Deze laatsten zien in de reacties op de brand een signaal, een teken van hoop, dat nog niet alles verloren is, en dat het oude, katholieke Frankrijk niet in zijn geheel verdwenen is.

Zij zien met enthousiasme de gebeden rondom de kathedraal, en verkiezen, onwetende het apocriefe evangelie van Thomas bijna letterlijk te citeren, “een gemeenschap van échte gelovigen in plaats van gebouwen van steen en hout”.

Alhoewel er ook daar droefheid is, ziet men een andere reactie: minder gehechtheid aan het architecturaal symbool, en meer aan de potentiële heropleving van de gemeenschap der gelovigen. 

Nog andere katholieke stromingen, de meer gematigde visies die het midden houden tussen een zuiver cultuurchristelijk perspectief aan de ene kant en de ultraconservatieve gelovigen aan de andere kant, vervolledigen de mozaïek en tekenen de diversiteit en het pluralisme binnen het Franse katholicisme.

Het Franse model blijft een van de minst slechte

De Notre-Dame is in handen van de Franse staat sinds 1905, het jaar waarin een regeling getroffen werd over de verhouding tussen kerk en staat. Frankrijk heeft daarin, met zijn verfijnde vorm van laïcité, een voortrekkers- en voorbeeldrol gespeeld. 

Ondanks de kritiek van mensenrechtenactivisten en –instellingen, die graag de religievrijheid en de verhouding kerk en staat anders ingevuld zien, blijft het Franse model één van de minst slechte – een ideale oplossing voor de moeilijke matrix tussen overheid en religie is niet eenvoudig te bepalen.

Clerus en overheid trekken (alleszins voor de Notre-Dame) symbolisch aan één zeel, het is ooit anders geweest in Frankrijk 

Enerzijds wil men enige controle, anderzijds niet al te veel inmenging. Die wisselwerking verloopt in Frankrijk niet zo slecht; symbolischer dan de warme begroeting en gezamenlijke verklaring van Emmanuel Macron et Michel Aupetit, aartsbisschop van Parijs, aan de voet van de kathedraal maandagavond, kan het amper. Clerus en overheid trekken daarbij (alleszins voor de Notre-Dame) symbolisch aan één zeel, het is ooit anders geweest in Frankrijk. 

Breuklijn tussen de rijke Franse families en de gele hesjes

Toen de eerste grote giften bekend werden gemaakt, was er meteen lof. François-Henri Pinault was de eerste die over de brug kwam met 100 miljoen euro. Volgde zijn zakelijke concurrent Bernard Arnault die het dubbele schenkt. Ook de familie Bettencourt-Meyers zal 200 miljoen euro schenken. De families Bouygues en Ladreit de Lacharrière schenken allebei 10 miljoen euro. 

Nog geen 48 uur na de brand zitten we met alle giften samen tegen het miljard euro, maar komen ook de eerste kritische stemmen bovendrijven. Zo blijkt dat de schenkingen fiscaal dermate voordelig zijn, en de communicatie als dermate gunstig gepercipieerd wordt, dat er vanuit de gele hesjes-beweging, maar ook door een aantal politici, gewezen wordt op de plicht om in de eerste plaats belastingen te betalen, in plaats van aan dit mediageniek showspel deel te nemen als plotselinge mecenas.

Als tegenreactie verklaarde de familie Pinault dat ze zal afzien van enig fiscaal voordeel dat zou voortspruiten uit de gift. Het zet meteen de bitsige toon van het debat, en betrekt illico presto de hele socio-economische problematiek bij deze brand.

Dat is enigszins logisch, want de kathedraal is de symbiose bij uitstek van religie en overheid in Frankrijk. Niet enkel door de staat als eigenaar van het patrimonium, maar ook door de lange geschiedenis die de wereldlijke en geestelijke overheden met elkaar verbond in een reeks historische gebeurtenissen die plaatsvonden in de kathedraal. 

Het hele verhaal rond de Notre-Dame wordt zo onderdeel van de pijnlijke sfeer die Frankrijk sinds de herfst tekent: als er geld vrijgemaakt kan worden voor de kathedraal, waarom dan niet voor zovele Fransen die het moeilijk hebben de eindjes aan elkaar te knopen? 

Als er geld vrijgemaakt kan worden voor de kathedraal, waarom dan niet voor zovele Fransen die het moeilijk hebben de eindjes aan elkaar te knopen? 

Dat is de agressieve stellingname van heel wat gilets jaunes, die met wantrouwen kijken naar de selecte groep miljardairs en miljonairs die meteen de heropbouw van de Notre-Dame willen financieren.

De bouw van de Notre-Dame werd gestart in 1163, daarvoor stond er reeds een romaanse kathedraal, en daarvoor stond er wellicht een vroegchristelijke basilica die op haar beurt vermoedelijk op de plek stond van een gallo-romeinse tempel. Met andere woorden: rampen, oorlogen, en branden kregen de Notre-Dame niet klein, de plaats is heilig en historisch in vele opzichten.

De kathedraal zal ook deze ramp zonder probleem overleven, en zal er met een aan de zekerheid grenzende waarschijnlijkheid, eender in welke turbulente tijden we terechtkomen, nog lang staan. Hoe de Franse samenleving evolueert is een veel groter vraagteken; dat er verdeeldheid en onvrede heerst, moge duidelijk zijn, zowel binnen de katholieke gemeenschap als in een breder maatschappelijk kader. 

Het lijkt alvast dat deze brand daar slechts moeilijk een werkelijke verandering in zal brengen. Maar een Parijse gelovige stelde dinsdagochtend: “Le Seigneur prend des voies mystérieuses” [Gods wegen zijn ondoorgrondelijk]; en meer dan ooit mogen we deze week bevestigend stellen: l’espoir fait vivre.

AFP or licensors

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.