Video player inladen...

Japanse keizer Akihito treedt af: Enkele mythes over de chrysantentroon ontkracht

Vandaag treedt de Japanse keizer Akihito af in het voordeel van zijn oudste zoon Naruhito (59). Na Naruhito heeft de dynastie echter nog maar twee troonopvolgers achter de hand. Dat zijn de broer van de nieuwe keizer, zijnde prins Akishino en zijn zoontje Hisahito (12). Naruhito's enige kind - een dochter - Aiko wordt voor de troon overgeslagen, want in Japan geldt uitsluitend mannelijke erfopvolging. Dat was tot vóór de 19e eeuw niét het geval. In het verleden waren er tal van vrouwelijke keizerinnen die in eigen naam regeerden. Of hoe ze het zichzelf in Japan moeilijk maken.

Er zijn prinsessen bij de vleet aan het keizerlijke hof, maar die tellen volgens de grondwet niet mee voor de opvolging. Méér nog: mannelijke nakomelingen van prinsessen komen ook niet in aanmerking. Aiko, de dochter van de nieuwe keizer Naruhito, zal de dynastie dus niet voortzetten. Daarvoor is het kijken naar de jongere broer van Naruhito en zijn prille tienerzoon.

Sinds de 4e eeuw zijn er al zeker acht vrouwelijke keizers geweest in Japan

Traditie heet dat, maar het is eigenlijk allesbehalve een aloude traditie. Voor de 19e eeuw was het niet ongebruikelijk dat dochters van keizers hun vader opvolgden en in eigen naam op de zogenoemde chrysantentroon zaten. Overigens zouden de keizers hun recht om te regeren ontlenen aan hun afstamming van de zonnegodin Amaterasu, een vrouwelijke godheid in het shintoïsme, de traditionele religie in Japan.

De huidige keizersdynastie zou al sinds 11 februari 660 voor Christus regeren, al gaat het vaak om legendarische figuren. Echt historische keizers kennen we sinds de 4e eeuw na Christus en sindsdien zijn er al zeker acht vrouwelijke keizers geweest. Dan bedoelen we vrouwen die in eigen naam - en niet als weduwe of regentes - op de troon zaten.

Keizerin Suiko (593-628 na Christus, zie tekening hieronder) is de eerste historische vrouwelijke keizer in Japan die we met zekerheid kennen. In dezelfde periode zaten er bijvoorbeeld ook vrouwelijke keizers op de troon in het naburige Korea.

 (Foto: Tosa Mitsuyoshi) Keizerin Suiko was in de 7e eeuw de eerste vrouw op de Japanse troon die we historisch kennen.

In de 7e en 8e eeuw kwamen er met regelmaat van de klok nog keizerinnen voor in Japan: Kogyoko en Saimei (zelfde persoon, 642-645 en 655-661), Jito (686-697), Gemmei (707-715) en haar dochterGensho (715-724), Koken/Shotoku (ook twee regeerperiodes, 749-758 en 764-770). Daarna viel die traditie weg. Alleen keizerin Meisho (1629-1643) regeerde nog en de laatste Japanse keizerin was Go-Sakuramachi (1762-1771).

Pas sinds de "moderne" Meiji-grondwet van 1889 werden vrouwen uitgesloten van de troon. De Amerikaanse bezettingsmacht nam na de Tweede Wereldoorlog die bepalingen inzake opvolging van keizers over in hun democratische grondwet van 1947, die nog altijd geldt in Japan.

Het oude keizerlijke paleis in de vroegere hoofdstad Kyoto op een tekening uit 1840. Foto: San Diego Museum of Art.

Prinsessen, een uitstervend ras aan het hof

Dat vrouwen van de troon worden geweerd, wordt met de troonsafstand van Akihito erg duidelijk. De nieuwe keizer Naruhito en zijn echtgenote Masako hebben "slechts" één kind samen, Aiko, een dochter die nu 17 jaar is. Het was de hoop van de hele natie dat de opvolging verzekerd zou zijn, maar Naruhito liet de Japanners best lang in spanning. Naruhito verloofde zich pas in 1993, op zijn 32e, na een heuse "zoektocht in de liefde". Ook de geboorte van een eerste kind liet even op zich wachten: in 2001, nadat het koppel eerst nog een miskraam te verwerken had gekregen. Een tweede kind kwam er uiteindelijk niet meer. 

Met de geboorte van Aiko rezen heel wat vragen over de troonopvolging.

De chrysantentroon wordt nu "gered" door de jongere broer van Naruhito die in 2006 nog voor een nakomertje én vooral een zoon zorgde: prins Hisahito. Met zijn komst is de discussie over de mannelijke erfopvolging opnieuw stevig aan de kant geschoven, maar wat als in de toekomst blijkt dat Hisahito verongelukt, homo is, geen kinderen of uitsluitend dochters verwekt? De Japanners kregen in de jaren 20 en 30 al hun portie spanning toen gewezen keizer Hirohito samen met echtgenote Nagako eerst vier dochters mocht verwelkomen vooraleer aftredend keizer Akihito geboren werd.

Drie keizers op rij. Maar mannen op de troon is geen aloude traditie.

Prinsessen lijken ook een uitstervend ras aan het Japanse hof. De enige zus van de nieuwe keizer, prinses Sayako, trouwde niét met een aristocraat, maar met een ambtenaar, en nichtje prinses Mako verloofde zich twee jaar geleden nog met een advocaat. Trouwen met een gewone burger is geen probleem voor mannen aan het hof. Voor hen blijft dat zonder gevolgen. Maar voor vrouwen aan het hof impliceert het dat ze hun status met bijhorende privileges verliezen.

Over Sayako wordt gezegd dat ze het plots moest stellen zonder kok en chauffeur, en dan maar zelf haar boodschappen leerde doen en haar rijbewijs haalde. De prinsessen springen bovendien bij in het keizerlijke huishouden. Mako vertegenwoordigde de keizer al in het buitenland en is beschermvrouw van twee organisaties. Als ze trouwt, is ze niet langer prinses en vallen die taken automatisch weg wat meer werk teweegbrengt voor andere keizerlijke leden.

Momenteel zijn er binnen het hof nog zeven vrouwen of prinsessen ongehuwd. Die worden wettelijk geschrapt als ze hun jawoord geven aan een burger. Elf familieleden zijn dan weer ouder dan vijftig jaar (waaronder vier koppels en drie weduwen). Schiet het 12-jarige prinsje Hisahito over die de immense taak wacht om een eeuwenoude dynastie voort te zetten.

Bekijk hier ter verduidelijking de stamboom van de Japanse keizerlijke familie met de voornaamste leden (lees voort onder de stamboom):

"Insei" of zelfs meer macht na aftreden

Over de macht van keizers en keizerinnen is al flink wat geschreven. In Japan hadden ze meestal erg weinig of zelfs geen politieke macht. Zeker sinds de 9e eeuw lag die meestal bij de grote adellijke families zoals Fujiwara, Taira, Minamoto, Ashikaga of Tokugawa. De politieke macht verschoof naar militaire leiders of "shoguns".

De van de buitenwereld afgesloten keizer of "tenno" (hemelse regeerder) had veelal een spirituele functie als hoogste priester van de shinto-religie en was symbool van de Japanse natie. Die verheven machteloosheid verklaart wellicht waarom die dynastie het duizenden jaren kon uithouden.

Door af te treden kon een ex-keizer van achter de troon meer macht uitoefenen dan toen hij nog in functie was

In bepaalde periodes konden de keizers toch macht en invloed uitoefenen, onder meer via het principe van "insei" of kloosterregeringen. Door nog bij leven af te treden, kon de keizer zijn voorkeur qua opvolging verzekeren en zelfs van achter de troon meer macht uitoefenen dan toen hij of zij nog keizer was. Bovendien was hij/zij bevrijd van de massa religieuze en keizerlijke formaliteiten die erg strikt waren en nog altijd zijn. Een ex-keizer of keizer-emeritus kon dan vanuit kloosters een eigen hofhouding en legers onderhouden naast die van de keizer of de militaire leider.

De laatste Japanse keizer die aftrad, was Kokaku in 1817. Sindsdien is dat niet meer gebeurd en de grondwet van 1889 maakte aftreden zelfs onmogelijk. Enkel nadat de bejaarde keizer Akihito (85) aangaf dat hij zijn taak niet meer kon uitvoeren, stemde het Japanse parlement een wet waarbij hij - bij uitzondering - mocht aftreden. Die wet slaat echter alleen op Akihito en geldt dus niet voor toekomstige keizers.

Als de oudste dynastie ter wereld wil blijven regeren, zouden veiligheidshalve best de "moderne" wetten uit 1889 en 1947 worden aangepast. Dat zou Tokio (en Hisahito) wat ademruimte geven.

Een lamp met het keizerlijke chrysantensymbool in het Meiji-schrijn in Tokio. IQRemix

Bekijk hieronder de reportage van "Het Journaal":

Video player inladen...

Bekijk hieronder Japanoloog Dimitri Vanoverbeke in "Terzake":

Video player inladen...