The Associated Press

Keizerin Masako: ex-topdiplomate gebukt onder de stress, wat maakt van geheimzinnige Japanse hof een "gouden kooi"?

In Japan heeft keizer Akihito gisteren troonsafstand gedaan. Zijn oudste zoon Naruhito wordt vanaf vandaag de nieuwe keizer. En dat wil meteen ook zeggen dat zijn vrouw Masako de nieuwe keizerin wordt. Een heuse uitdaging voor Masako, die haar carrière als topdiplomate aan de kant schoof voor een leven aan het strikte keizerlijke hof. De verwachtingen destijds waren torenhoog: Masako zou een frisse nieuwe wind doen waaien, maar het tegendeel was waar: ze raakte depressief en hield zich stil op de achtergrond. Het verhaal van de "gekooide vlinder" en het verhaal achter die "gouden kooi". 

Hoe het begon: de lat ligt al vroeg hoog

De 56-jarige Masako Owada is geboren in Tokio in een welgestelde familie met vader Hisashi (foto onder) als diplomaat, professor en rechter aan het Internationaal Strafhof. In haar prille jeugdjaren legt ze best wat kilometers af en maakt kennis met verschillende culturen: het gezin verhuist naar Moskou (Rusland) en New York (VS) om nadien opnieuw voor Japan te kiezen. Masako is 8 jaar en spreekt dan al een aardig mondje Japans, Russisch en Engels. Ze leert er ook nog vlotjes Frans en Duits bij.

Masako's ouders. PPE

800 kandidaten, slechts 28 geslaagd

In 1979 is vader Hisashi gastdocent aan de gerenommeerde Universiteit van Harvard en maken de Owada's opnieuw de oversteek richting de VS. Masako studeert af in Boston en vat hogere studies aan op Harvard, mét succes: ze haalt haar diploma Economie cum laude (met lof of hoge cijfers, red.). 

Daarna verdiept ze zich in rechten aan de Universiteit van Tokio als voorbereiding om binnen te raken op het Japanse ministerie van Buitenlandse Zaken. Er zijn 800 kandidaten, slechts 28 slagen. Masako is er één van. Ze wordt al gauw een topdiplomate en wordt uitgestuurd naar Londen, waar ze twee jaar aan de Universiteit van Oxford zal studeren om een master te halen. Haar thesis werkt ze echter niet af.

De jonge Masako. 1993 AP

Derde keer (een aanzoek), goede keer

In 1986 ontmoet ze een zekere Naruhito, de oudste zoon van de Japanse keizer Akihito en bijgevolg kroonprins, op een theeceremonie voor de Spaanse Elena, dochter van koning Juan-Carlos en koningin Sofía. Een vluchtig contact maar genoeg om een vonk te hebben.

De grootvader van Masako zou echter roet in het eten gooien. Hij is Yutaka Egashira, de topman van een chemisch bedrijf dat verantwoordelijk was voor de zogenoemde Minamataziekte waarbij in de jaren 50 honderden slachtoffers een kwikvergiftiging opliepen door de lozing van vervuild afvalwater. Masako lijkt plots al een minder aantrekkelijke bruid voor het hof. Potentieel te veel ophef.

Toch verliest de kroonprins zijn interesse niet en de twee houden contact, ver weg van de media. Meer nog: Naruhito vraagt haar zelfs ten huwelijk, maar zij twijfelt hard en wijst hem tot twee keer toe af. Masako wil haar carrière voortzetten en wil haar vrijheid niet beknot zien als vrouw van een kroonprins. Eind 1992 zwicht ze dan tóch. De immer geduldige Naruhito overtuigt haar onder meer door haar te zeggen dat "kroonprinses zijn slechts een andere vorm van diplomatie is".

Bij hun huwelijk in traditionele gewaden in 1993.

In Japan wordt een zucht van opluchting geslaakt. Naruhito is op het moment van de verloving 32 jaar en de natie zit te wachten op een mannelijke troonopvolger. De laatste mannelijke nakomeling in de keizerlijke familie dateert van 1965.

Maar een kind komt er pas acht jaar (én een miskraam) later: Aiko, en het is een meisje, "ook dat nog". Het debat over de mannelijke erfopvolging laait hoog op. Kan de wet niet worden aangepast voor een vrouw? Maar dat vuurtje wordt uiteindelijk geblust als prins Akishino, de jongere broer van Naruhito, in 2006 vader wordt van een nakomertje, een zoon Hisahito. 

Masako speelt met dochtertje Aiko.

Vanwaar de "gekooide vlinder"?

Met de intrede van de talentvolle Masako bestaat de hoop dat er een frisse nieuwe wind zal waaien aan het conservatieve keizerlijke hof. "Ze heeft zich als vrouw een zeldzame weg weten te knokken naar de top op professioneel vlak, het zal haar ook wel lukken aan het keizerlijke paleis", was de gedachte.

Japanse carrièrevrouwen zijn eerder uitzonderlijk, dat bevestigt ook japanologe Mick Deneckere van de UGent. "Japan prijkte vorig jaar op plaats 110 (van 149) in het Global Gender Gap Report van het Wereld Economisch Forum. Op vlak van gendergelijkheid blijft Japan duidelijk achterophinken. In 2017 bleek ook uit cijfers van het Japanse ministerie van Arbeid dat slechts 11,5% van de vrouwen een managersfunctie of een hogere functie bekleedt bij bedrijven met tien of meer werknemers", vertelt Deneckere.

"Veel Japanse vrouwen kiezen ervoor om parttime te werken om voor hun familie te zorgen. Enerzijds is de sociale druk hoog om juist te doen en zijn opvangmogelijkheden voor kinderen bijvoorbeeld beperkt, maar anderzijds doen ze dat evengoed steeds meer bewust omdat ze beseffen wat mannen aan (sociale) verplichtingen in hiërarchische bedrijven moeten doorstaan."

"Zo is het in veel bedrijven nog altijd gebruikelijk dat een medewerker niet naar huis gaat vooraleer zijn baas vertrekt. Heel wat vrouwen willen daarvoor niet tekenen. Over het algemeen zijn vrouwen in Japan gelukkiger dan mannen. De zelfdodingcijfers bij mannen liggen meer dan twee keer zo hoog als bij vrouwen." 

Toch slaagt Masako er niet in voor de frisse wind te zorgen. De realiteit draait anders uit en is bikkelhard: de kroonprinses wordt een schim van zichzelf. Masako kan zich binnen de paleismuren en binnen het strikte protocol niet ontwikkelen. Ze moet niet bepaald rekenen op verre reizen en moet zich in eerste instantie concentreren op de verplichtingen in eigen land en thuis (lees: voor een kind zorgen en opvoeden)."     

(lees voort onder de foto)

Geen kritiek, geen goede doelen en geen telefoon

Japanologe Deneckere schetst nog meer voorbeelden die het beeld van het keizerlijke hof als geheimzinnige "gouden kooi" versterken. "Niet de keizer of keizerin heeft het voor het zeggen. Het is de Imperial Household Agency of het Agentschap van de Keizerlijke Huishouding dat álles bepaalt. Dat Agentschap is zeer gesloten en wordt geleid door een groothofmeester, gewoonlijk een voormalige topfunctionaris, die rechtstreeks met de premier mag communiceren."

"Slechts een beperkt aantal Japanse journalisten heeft directe toegang tot informatie over het hof, en vaak is hun berichtgeving neutraal en positief. Buitenlandse journalisten worden dan weer niet toegelaten, maar kunnen andere geluiden laten horen, omdat ze getipt worden door hun Japanse collega's, die slechts een fractie mogen rapporteren van wat ze weten", aldus Deneckere.  

Je wordt volledig van je eigen identiteit gestript

Japanologe Mick Deneckere

Ook de volledige onpartijdigheid die van de keizerlijke familie wordt verwacht, beperkt de bewegingsvrijheid. "Leden van de keizerlijke familie kunnen wel steun betuigen aan slachtoffers van een ramp door bijvoorbeeld een bezoek te brengen aan het getroffen gebied, maar ze mogen géén filantropische initiatieven of goede doelen steunen. Dat kan bij koninklijke families in het Westen wel, waar meer een filosofie van noblesse oblige heerst, het wordt als het ware verwacht", legt Deneckere uit. 

Bovendien blijkt vrijheid achter de schermen evenzeer moeilijk. Ben Hills, de Australische auteur van het omstreden boek "Princess Masako: prisoner of the chrysanthemum throne" uit 2006, heeft het over een kroonprinses die over geen eigen budget beschikt, laat staan over een kredietkaart of een simpele telefoon. "Leden van de keizerlijke familie hebben geen familienaam, geen paspoort en geen vrijheid. Sommigen zien dit bijna als een schending van de mensenrechten. Je wordt volledig van je eigen identiteit gestript", vat Deneckere het plaatje bondig samen. "Masako heeft haar vooruitstrevende idealen weggevaagd zien worden."

Symbool voor heel wat Japanse vrouwen

Na de bevalling in 2001 verschijnt Masako amper nog in de openbaarheid. De keizerlijke hofhouding spreekt intussen vaag over een "stressgerelateerde stoornis" die gelinkt wordt aan depressies en angstaanvallen. Naruhito zélf windt er geen doekjes om op een persconferentie. "De voorbije tien jaar heeft Masako hard gewerkt om zich aan te passen, maar zover ik kan zien, denk ik dat ze zichzelf compleet heeft uitgeput. Ze heeft veel stress omdat ze niet mag deelnemen aan overzeese bezoeken."

Ze heeft zichzelf de afgelopen tien jaar compleet uitgeput

Toenmalig kroonprins Naruhito

Masako wordt daarmee een symbool voor heel wat Japanse vrouwen. Deneckere: "Velen herkennen zich in Masako door de familiale situatie. De meesten geven hun job op om uiteindelijk herleid te worden tot een moeder (in spe)." Komt daarbij dat Masako in die ultieme missie niet slaagt: ze bezorgt de dynastie geen opvolger. "De doorsnee-Japanner zal daarom net sympathiseren of medelijden hebben met haar", ziet Deneckere het. "Maar een kleinere groep ultranationalisten en conservatievelingen zal kritisch zijn en stellen dat ze "gefaald" heeft."

Eerste officiële reis in meer dan 10 jaar

Voor haar gezondheidsproblemen wordt Masako behandeld. In 2013 verrast ze de wereld als ze de inhuldiging van de Nederlandse Willem-Alexander als koning bijwoont en over de blauwe loper schrijdt (foto onder). Een beeld dat ontzettend veel media-aandacht krijgt. 

"Het was een moeilijke beslissing voor ons om de overzeese trip te maken", laat Naruhito daarover optekenen in de Japanse pers. De knoop wordt doorgehakt na overleg met de artsen van het hof, in de hoop dat de reis Masako de kans zou geven een stap vooruit te zetten.

"We hebben voorzichtigheid aan de dag gelegd, om erover te waken dat ze in goede gezondheid zou blijven. Ik ben opgelucht dat haar inspanningen vruchten hebben afgeworpen. De gezondheidstoestand van Masako gaat de laatste jaren op en af. Door de geslaagde reis naar Nederland voelt ze zich beter, lijkt ze meer vertrouwen te hebben", aldus Naruhito, die om geduld en begrip durft te vragen. 

Langzaamaan blijkt het sleutelwoord

In aanloop naar de troonsafstand verschijnt Masako lichtjes meer in de openbaarheid. Ze verlegt haar grenzen in een soort van voorbereiding op het "keizerschap". Zo woonde ze in november voor het eerst in 15 jaar de hele ontvangst bij voor het traditionele tuinfeest in het Akasaka-paleis in Tokio. Vroeger was ze afwezig of haakte ze halverwege af als ze zich niet fit genoeg achtte.

Ik voel me soms ongemakkelijk in welke mate ik de mensen van dienst kan zijn

Masako over haar toekomstig keizerschap

Toch blijft het koffiedik kijken hoe ze zich in haar nieuwe rol van keizerin zal kunnen schikken. In een apart statement vorig jaar maken Masako's dokters duidelijk dat het belangrijk is dat ze haar therapie voortzet, want dat de stoornis met "hoogtes en laagtes" gepaard gaat. "Als ik nadenk over de komende tijd, voel ik me soms ongemakkelijk in welke mate ik de mensen van dienst kan zijn, maar ik zal mijn best doen, zodat ik een bijdrage kan leveren aan hun geluk", laat Masako in haar verklaring dan weer optekenen.

Naruhito hoopt alleszins dat zijn vrouw op termijn - als keizerin - langzaamaan meer officiële activiteiten kan gaan doen. Maar zelfs als dat niet volledig lukt, zal hij haar wellicht met de nodige liefde en respect afschermen. Hij legt al jaren in zijn eentje buitenlandse bezoeken af. Of misschien laten die reizen Masako net opnieuw openbloeien.

Twee generaties keizerlijke paren.