Op reis met Vlaamse meesters: Hoe de wereldgeschiedenis halt hield bij een klein café aan de Antwerpse haven

Elke week leiden Jos Vandervelden en fotograaf Alexander Dumarey je naar een plek in Vlaanderen of Brussel waar onze grootste schilders hun schildersezel opstelden.  Ooit vonden schilders het de volmaakte plekken om verzinnelijkt te worden op het canvas. Vaak zijn ze het nu nog. Soms zijn ze het niet meer. Het schilderij van toen en het beeld van nu.

Vandaag: "Emigranten in de Montevideostraat" van Eugeen Van Mieghem of het vertwijfelde wachten van de transmigrant van de negentiende eeuw 

1899, in Rusland was tsaar Nicolaas II aan de macht gekomen. Anti-Joodse maatregelen en groeiend antisemitisme dreven Joden massaal op de vlucht. Na een lange treinreis kwamen ze vaak uitgeput aan in de Antwerpse haven. Antwerpen bekleedde al decennia een centrale rol in de trafiek per schip naar de Verenigde Staten. Eens aan boord op de Rijnkaai hadden ze nog een reis van veertien dagen voor de boeg voor ze aan kwamen in het nieuwe beloofde land.

Eugeen Van Mieghem vereeuwigde  op de pasteltekening "Emigranten in de Montevideostraat" een groep  Joodse landverhuizers, herkenbaar aan hun kledij. Enkele bepakte families lijken vertwijfeld te wachten tegen de muren van rederij Red Star Line. Naar alle waarschijnlijkheid moeten ze de medische controle nog passeren. Deze zal genadeloos beslissen over hun toekomst. 

De opdracht kwam van Ellis Island, de opvangplaats voor migranten in New York. De plaatselijke autoriteiten weigerden nog langer migranten met ziektes als tuberculose of trachoom op te nemen. Op kosten van de rederij werden ze teruggestuurd naar de haven van vertrek. De angst bij emigranten om vanwege gezondsheidredenen afgekeurd te worden en zo gescheiden te worden van de familie was groot. Zelfs bagage werd in de loodsen van de Red Star Line grondig ontsmet in grote stoomketels.

Drie miljoen gelukzoekers

In 1893 had rederij Red Star Line nieuwe magazijnen geopend aan de Montevideostraat. Red Star Line organiseerde de overtocht van emigranten naar de Verenigde Staten. De helft van de mensen die de rederij in haar geschiedenis overzette, waren Oost-Europese Joden. In verschillende golven zouden tussen 1873 en 1953 naar schatting drie miljoen gelukszoekers naar Ellis Island in New York worden verscheept. Boten meerden aan op de Rijnkaai. In het nieuwe magazijn werd de opvang georganiseerd. Administratieve controle, medische keuring en ontsmetting van kledij gebeurden in functie van de strenge immigratieregels op Ellis Island. Het wachten moet er vaak eindeloos en ondraaglijk geweest zijn. 

Café Veuve Van Mieghem

Eugeen Van Mieghem heeft deze grote geschiedenis dagelijks aan zich zien voorbij schuiven vanuit de herberg van zijn moeder. Het Café Veuve Van Mieghem lag aan de Montevideostraat nummer 6, in de havenwijk "Het Eilandje", op de rand van de echte stad en de havendokken. Van hieruit zag en schilderde de jonge Van Mieghem de stroom emigranten, maar ook de dokwerkers, de schippers, matrozen, buildragers, zakkennaaisters en vellenkruisters.

De Antwerpse haven had een complete metamorfose ondergaan. Nieuwe dokken en 3,5 kilometer kademuren werden gebouwd. Machtige metalen haveninstallaties waren verrezen op de kaaien. Zelfs de telefoon had de buurt veroverd. Het café van de Van Mieghems had telefoonnummer 26, een van de eerste lijnen in de stad.

Van magazijn tot museum

De gerestaureerde magazijnen zijn vandaag in de Montevideostraat nog de enige getuige van de oude haven. In 2015 verdween de laatste muur van de kroeg waar Van Mieghem en zijn familie woonden. Koppig en tegen beter weten in had het stuk muur nog decennia de moderniteit en de grafitti getrotseerd.

Het havenvolk is al lang verdwenen uit de Montevideostraat. Bedrijfspanden domineren nu de buurt.  Ook de aangrenzende Rijnkaai is niet meer het uiterst bedrijvige stuk haven dat het in de negentiende eeuw was. Het nabijgelegen Eilandje gaat de voorbije jaren dan weer door een grootse culturele en architecturale opwaardering. De magazijnen van Red Star Line werden zorgvuldig gerestaureerd en vormen sinds 2013 het Red Star Line Museum. Wachten bij de hoekmuur die Van Mieghem in 1899 schilderde kan nog steeds. Maar dan om het fraaie museum binnen te wandelen.

De haven als atelier

Eugeen Van Mieghem was rond de eeuwwisseling de grote chroniqueur van de Antwerpse haven. Op honderden pastels, aquarellen, krijtschetsen en olieverfschilderijen heeft hij de dikwijls schrijnende werkelijkheid van het havenleven vastgelegd. Hij werd een scherpe getuige van de snelle groei van de dokken, de grote havenstakingen en de vlucht voor de eerste wereldoorlog. Zijn liefde voor de volkse klasse vertaalde zich  ook wel eens in een dosis havenromantiek met de onvermijdelijke straatboefjes, havenvrouwen en winterse zichten.

De straat en de haven waren het atelier van Van Mieghem, op een moment dat veel van zijn schilderende tijdgenoten vluchten naar het platteland. Of zich ophielden tussen de goed gesitueerden in de kunstsalons. Ofschoon hij finaal respect verwierf in de gevestigde kunstsalons, toch geraakte zijn werk tussen de nieuwe kunststromingen van de twintigste eeuw in de vergetelheid. Een museum en een stichting rond zijn leven en werk hebben de Antwerpse kunstenaar vanaf de jaren '90 weer helemaal terug op de kaart gezet. 

In een van de personages uit “Emigranten in de Montevideostraat” is het bronzen beeld “De Landverhuizer” te herkennen. Het levensgrote beeld met de man met lange jas en koffer staat sinds 2007 op "Het Eilandje" en is een eerbetoon aan de Antwerpse havenkunstenaar.

“Emigranten in de Montevideostraat” van Eugeen Van Mieghem hangt in het Eugeen Van Mieghem Museum in Antwerpen