Evolutie van het gat in de ozonlaag boven Antarctica, links september 2000, rechts september 2018. NASA

"Oorsprong van toename van ozonvernietigende cfk in de lucht te vinden in China"

Wetenschappers hebben allicht de belangrijkste oorsprong kunnen bepalen voor de mysterieuze, recente stijging van de ozonvernietigende stof CFC-11 in de atmosfeer. CFC-11 is een van de beruchte en intussen verboden cfk's, die in de vorige eeuw verantwoordelijk waren voor het gat in de ozonlaag. Volgens nieuw onderzoek zou de stijging grotendeels te wijten zijn aan de uitstoot van CFC-11 in China.

CFC-11, ook bekend als trichloorfluormethaan, R-11 of freon-11, maakt deel uit van de chloorfluorkoolstofverbindingen (CFC's in het Engels, cfk's in het Nederlands). Cfk's werden in de jaren 30 van de vorige eeuw ontwikkeld. CFC-11 diende vooral als koudemiddel in bijvoorbeeld koelkasten en andere koelsystemen. Wetenschappers merkten na verloop van tijd dat het gebruik van cfk's gelinkt was aan het vernietigen van de ozonlaag, die de aarde beschermt tegen schadelijke ultraviolette stralen.

Als cfk's in de atmosfeer belanden en ontbinden, laten ze heel gemakkelijk chlooratomen vrij, die in sneltempo ozonmoleculen afbreken. De vaststelling dat daardoor een gat in de ozonlaag boven Antarctica ontstond, leidde in 1987 tot het Montreal Protocol. Dat verbood cfk's in ontwikkelde landen tegen midden jaren 90 en in de rest van de wereld tegen 2010. De productie viel stil, de verwachting was dat de nog bestaande hoeveelheden cfk's geleidelijk aan in de atmosfeer zouden komen en op natuurlijke wijze verdwijnen.

"Montreal" bleek zo succesvol dat onderzoekers begonnen te spreken over het herstel van het gat in de ozonlaag. Maar de twijfel over de vooruitgang van dat herstel groeit. In mei 2018 luidden onderzoekers in het vakblad Nature de alarmbel over de toename van CFC-11, de op een na meest voorkomende cfk, die tot 50 jaar in de atmosfeer blijft. Tussen 2002 en 2012 daalde de hoeveelheid CFC-11 zoals verwacht en consequent. Maar sinds 2012 is die daling met 50 procent vertraagd. En sinds 2013 is de hoeveelheid CFC-11 weer aan het stijgen.

"40 tot 60 procent van de uitstoot in oosten van China"

De metingen van de onderzoekers wezen toen al in de richting van Oost-Azië. Ofwel wordt daar ergens opnieuw illegaal CFC-11 geproduceerd, ofwel ontstaat het daar als bijproduct en wordt het niet correct gerapporteerd, opgevangen en vernietigd.

Verder onderzoek van het Environmental Investigation Agency, in juli vorig jaar, leek erop te wijzen dat China de bron was. Het agentschap contacteerde verschillende bedrijven die polyurethaan-isolatie (pur, nvr.) produceren en stelden vast dat de meeste daarbij het verboden CFC-11 gebruiken. Waarom? "Het is goedkoper en van betere kwaliteit", kreeg het agentschap te horen.

Een recente studie in het vakblad Nature lijkt nu te bevestigen dat zowat 40 tot 60 procent van de toename van CFC-11 uit het oosten van China komt. Op basis van luchtmonitoringsstations in Zuid-Korea en Japan konden de onderzoekers tonen dat de uitstoot van CFC-11 op productiesites sinds 2012 gestegen is. Ze berekenden dat er in de oostelijke Chinese provincies voor de periode 2014-2017 een stijging met 110 procent was, vergeleken met de periode 2008-2012.

"Ons onderzoek is gebaseerd op pieken in de data over lucht die vanuit China komt", vertelt hoofdauteur Matt Rigby van de University of Bristol aan Inside Science op BBC. "Door computersimulaties van het transport van die lucht door de atmosfeer, kunnen we getallen beginnen te plakken op de uitstoot in verschillende regio's. Zo komen we aan ongeveer 7.000 ton aan extra CFC-11-uitstoot uit China, in vergelijking met 2012."

Wat kunnen we hieruit leren, en wat niet?

Het is belangrijk om te weten wat deze studie wél en níet aantoont. "Wat we zien uit onze data, is alleen de uiteindelijke hoeveelheid CFC-11 die in de atmosfeer zit", zegt Rigby. "We hebben geen enkele informatie over hoe CFC-11 gebruikt werd, of waar het geproduceerd is. Het is compleet mogelijk dat het in een andere regio werd gemaakt, een andere regio in China of zelfs een ander land, en dan naar de plek vervoerd waar pur-isolatie geproduceerd wordt. En dat het daar dan in de atmosfeer terechtkomt."

Volgens de berekeningen zou 40 tot 60 procent van de toename van CFC-11 uit het oosten van China komen. Waar komt de rest van de uitstoot dan vandaan? Dat kunnen de wetenschappers niet met zekerheid zeggen. Mogelijk komt de resterende uitstoot ook uit China, maar dan uit regio's die de luchtmonitoringsstations niet kunnen volgen. De extra uitstoot zou ook van India, Afrika of Zuid-Amerika kunnen komen,  omdat daar ook maar heel weinig monitoring is.

Waar de oorsprong ook ligt, de toename van de hoeveelheid CFC-11 in de lucht is wel slecht nieuws voor het klimaat. "Een ton CFC-11 staat voor ongeveer 5.000 ton CO2. Als we kijken naar de extra uitstoot die we in China hebben kunnen identificeren, komt dat overeen met de uitstoot van ongeveer 35 miljoen ton CO2 per jaar", zegt Rigby.

Via NASA Ozone Watch kunt u de evolutie van (het herstel van) het gat in de ozonlaag in detail bekijken.

Meer lezen?