Dagboek van een kiesbureau­voorzitter in Vilvoorde: "De wereld komt hier voorbij"

Eergisteren zaten duizenden Belgen al dan niet met frisse tegenzin in een kies- of telbureau, als voor- of bijzitter. VRT-journalist Kristien Bonneure was voor het eerst voorzitter van kiesbureau 7 in Vilvoorde. Het leven zoals het was in een duffe “polyvalente zaal”.

Een paar maanden geleden viel “de” brief in de bus: ik was uitverkoren om voorzitter van een stembureau te worden. Ik leerde enkele andere voorzitters kennen tijdens een opleiding, begin mei in het stadhuis. Blijkbaar waren veel huisartsen gevorderd, dit keer.

Bijzitter ben ik nooit geweest, en bijgevolg kwamen er nachtmerries voorbij over stroomuitval en de-weg-niet-vinden. De opleiding van één avond gaf wel antwoorden, maar riep evenveel vragen op. 26 mei zou voor mij een spannende dag worden. 

06.00 uur. De wekker na een korte nacht en veel vioolmuziek van de Koningin Elisabethwedstrijd. Gelukkig is mijn kiesbureau om de hoek, in de oude zaal van het cultureel centrum. 

06:30 uur. De ruimte waar ik al zoveel spaghetti- en sinterklaasfeesten bijwoonde staat vol houten beschotten. Vier kiesbureaus, elk goed voor ruim 1.000 kiezers. Nummer 7 is mijn werkplek.

Lees verder onder de foto:

De voorzitter van een “elektronisch stembureau met papieren bewijsstuk” moet zélf de boel opstarten ’s ochtends, nadat hij/zij het bureau heeft samengesteld. Daarna moet het acht uur lang vlot draaien, waarna haar/hem nog een rondje administratie wacht. Een drieledige taak.

Ik heb zelf twee vertrouwelingen “in dienst genomen”: de jonge Jef-zonder-computervrees en Roel, die – hou u vast – vrijwillige bijzitter is bij elke verkiezing die hij tegenkomt, omdat hij dat als zijn burgerplicht ziet. Ze zijn de secretaris en de adjunct-secretaris van bureau 7.

De rest van het plaatje wordt ingevuld door de opgeroepen bijzitters. Er staan er 13 op mijn blad; benieuwd wie er zal opdagen. De opleiders hebben het er nog eens ingepeperd: één over zeven is te laat. En wie te laat of helemaal niet komt, wordt sowieso vervolgd in Halle-Vilvoorde. De goedkoopste oplossing is een minnelijke schikking van 250 euro.

07:05 uur: “Mijn vriend is gisteren overleden”, “ik kom recht van een trouwfeest”, “ik voel me niet goed”: allemaal gehoord. Van de vijf overblijvers mag nog diegene vertrekken die echt niet kan blijven, een vrouw met kleine kinderen thuis. Uiteindelijk worden het Sebastien, Stijn, Mustapha en Shpresa. Met Roel, Jef en ik erbij zijn dat 7 mensen voor een bureau met 6 computers.  We leggen de eed tegenover elkaar af met een klein spiekbriefje:

Ik zweer dat ik het geheim van de stemming zal bewaren    

Er dagen nog enkele laatkomers op met een bijzittersbrief. Ik heb nauwelijks tijd om hen te woord te staan. Sommigen spreken geen Nederlands en nauwelijks Frans, dat zou moeilijk werken worden. De klok tikt; intussen moet een kiesbureau worden opgestart! ’s Avonds hoor ik van andere voorzitters dat de ramadan vaak als excuus werd gegeven om niet te hoeven bijzitten. Onzin. In nagenoeg alle stembureaus zetelen er moslims. Ook bij mij. Mustapha doet ook mee aan de ramadan, maar dat staat zijn werk geenszins in de weg.

07:15 uur. We maken de stembus open, om te checken of die leeg is, en verzegelen het plastic beest weer. Ik breek het zegel van de enveloppes met de usb-sticks en de codes en dan kan het echt beginnen. Stap voor stap. Voorzitterscomputer, stemcomputers. Opstarten duurt 22 minuten, bleek op de opleidingsavond. Geduld is een schone deugd. Maar het is toch eng. Slaat de machine aan en verandert dat wachtbalkje op het scherm in iets werkbaars? 

Oef. Alles floept aan. Jef fabriceert een stapeltje plastic stemkaarten. Die moeten stuk voor stuk worden geïnitialiseerd. Een dagtaak op zich. We brengen teststemmen uit die niet in de bus worden gestoken, want ze tellen niet mee. En dan zijn we zelf de eerste proefkonijnen. Het werkt! De aanraakschermen reageren op onze vingers; de stemmachine zegt “piep” als een QR-code wordt gescand, op de kleine computer verschijnt het cijfer “1”. 1 stem uitgebracht. En dan 2, tot en met 7. De zeven bureauleden.

We verdelen de taken: wie neemt de papieren aan (oproepingsbrief, identiteitskaart, volmachtpapieren en andere attesten), wie zet kruisjes bij de kiezers, wie begeleidt mensen naar het stemhokje, wie maakt kaarten, wie staat bij de scanner, wie stempelt af?

Intussen staan er croissants en boterkoeken voor onze neus. Vroeger moest de voorzitter die meebrengen, maar het stadsbestuur van Vilvoorde legt ons in de watten. Er liggen bestelbonnen voor drankjes klaar; één vingerknip en er is koffie, thee of frisdrank. Ik voel dat ik veel cola nodig zal hebben vandaag.

08:00 uur. Showtime! We zijn klaar voor de slordige 1.100 kiezers die naar bureau 7 (zouden) moeten komen, netjes gerangschikt volgens straat. Buiten staat al een rij, zie ik. Opeens gaat alles heel snel en zijn alle zes de stemhokjes non-stop bezet.

Er ontvouwt zich een choreografie: brieven en identiteitskaarten glijden over tafel; kaarten worden gemaakt, gebruikt en hergebruikt, de klep opent en sluit, de stempel staat niet stil, gordijntjes gaan heen en weer, kiezers schuiven over het spelbord van bureau 7. We zitten snel in de flow, met Roel als verkeersregelaar, goed in mopjes maken.

08:50 uur. Ik hang even aan de lijn met de collega’s van "De ochtend". Ik kan me zomaar vijf minuten vrijmaken, zo vlotjes gaat het. Op drie kwartier zijn al meer dan 100 mensen komen stemmen.

10:00 uur. Druk-druk-druk in bureau 7. Het is nog even wennen met de volmachtstempel. De vrederechter en de stadsambtenaar die de verkiezingen organiseren, komen langs om ons moed in te spreken. 

Er is iemand met de verkeerde identiteitskaart vandoor! Een vrouw staat met lege handen, en na enige tijd zien we welke kaart blijft liggen: die van een man. Hoe kan dat nu? In de drukte gewoon meegegrist van de tafel, zonder te kijken, en zonder Shpresa af te wachten die de kaarten teruggeeft? Vanaf nu kijken we streng toe op namen en foto’s. 

De wijkagent lost het op: hij rijdt rond om identiteitskaarten met hun eigenaars te verenigen. Traditie op verkiezingsdag, zegt hij flegmatiek. Later op de dag maken we het nog eens mee. Een man ziet dat zijn kaart er niet meer ligt. Na enkele minuten beent een andere man weer binnen. De Belg en Belg van Marokkaanse afkomst lijken zo goed op elkaar met hun kale hoofd en ronde baard. We schieten allemaal in de lach.

11.00 uur. Noa komt stemmen met haar ouders. Noa woont in de buurt. Ze wordt precies vandaag 18. Ik ken Noa en was dus voorbereid. Misschien zaten er tussen de ruim 1.100 kiezers nog jarigen. Ook voor hen: proficiat.

Middag. 600 stemmen al op het schermpje van Jef. Het gaat hard. In bureaus 8, 9 en 10 zitten ze ongeveer op hetzelfde aantal. Een sympathieke ambtenaar houdt de stand bij en we maken er een wedstrijdje van. "Bureau 7: kom bij ons, hier staan de kortste rijen."

Voor dit algemeen stemrecht zijn mensen gestorven en sterven er nog steeds

Er komen enkele Italianen en Spanjaarden stemmen voor de Europese verkiezingen, met een blauwe oproepingskaart. “Dit is toch zo’n belangrijk recht, dat we mógen stemmen", benadrukt een vrouw. Een koppel van West-Afrikaanse origine verdient een standbeeld. Ze hadden geen oproepingsbrief gekregen en trokken naar het stadhuis om een duplicaat te krijgen, om toch maar te kunnen stemmen. 

Ik denk aan de naar schatting 10% kiezers die straks zullen ontbreken op mijn “aanstippingslijsten”. Belgen die hun kat sturen naar de stembus. Ik blijf het vreemd vinden. Voor dit algemeen stemrecht en vrije, eerlijke verkiezingen zijn mensen gestorven. En sterven er nog steeds, ergens in de wereld. 

13:00 uur. Een duidelijke dip in de toevloed van kiezers. Tijd voor een smoske. En om al te beginnen aan de berg voorzittersadministratie straks. 

Dit is het enige ritueel waar we allemaal aan deelnemen

14:00 uur. De wereld komt hier voorbij in bureau 7. Veel Belgen met een migratie-achtergrond, misschien wel de helft van allemaal. Met Spaans, Marokkaans, Turks, Congolees, Pools, Albanees, Armeens bloed in de aderen. Als ik een opmerking maak over de mooie naam van een meisje zegt ze: Pakistaans, hier geboren! 

Ik zie veel buren en er is af en toe tijd voor een kort praatje. Verkiezingen brengen mensen samen. Het is behalve een politiek ding ook het enige ritueel waar we allemaal aan deelnemen. Kinderen en kleine, brave hondjes welkom.

14:30 uur. De grote rush is voorbij. De meeste mensen komen duidelijk in de ochtend stemmen. Nu gaat het gestaag voort, 700, 800 and counting. In principe moet een kiezer alléén in het stemhokje haar of zijn keuze maken. Maar veel mensen moeten geholpen worden, door een familielid, of door iemand van ons bureau. 

Een vrouw manoeuvreert zich met een rollator tot voor het scherm en roept me erbij. Ik leg uit: eerst Europese verkiezingen. Met haar ogen toe tikt ze op het scherm. Ik mag niets zeggen, niet beïnvloeden, "kalm en beleefd" blijven volgens mijn handleiding en ga door met de Belgische, de Vlaamse verkiezingen. Ze is op drie partijen uitgekomen die elkaars ideologisch tegengestelde zijn. Haar bizarre stem verdwijnt net als alle andere in de gleuf. 

Nog een regel in de Vlaamse rand: gij zult enkel Nederlands spreken. Tja, dan zat ik er nog, denk ik. Frans en Engels zijn af en toe noodzakelijk, en de taal van de handen en de voeten evenzeer. Maar ze moeten niet overdrijven: een zurig koppel dat zich erover beklaagt dat alles in het Nederlands verloopt, werk ik zo snel mogelijk buiten.

15:00 uur. Plotseling ligt er een beduimeld huurcontract voor mijn neus. Een man wil hiermee ook voor zijn vrouw kunnen stemmen, die ziek is. Ik probeer uit te leggen waarom dit niet kan. Het concept “volmacht” is ingewikkeld, merken we de hele dag. Een man van Congolese afkomst wil voor zijn dochter stemmen, die in Canada verblijft. Het duurt tien minuten om hem duidelijk te maken dat hij een volmachtformulier nodig heeft. Dat zijn dochter dus als “afwezig” wordt genoteerd, maar dat ze zich niet te veel zorgen moet maken over een boete. Vader gerustgesteld.

15:30 uur. We maken een pronostiek over het eindaantal stemmen. Sebastien en Stijn zullen vannacht kruisjes in hun dromen zien, denk ik. Het papier van een van de zes stemcomputers is op. Op een half uur van het einde gaan we de rol niet vervangen. Het is de eerste hapering van de dag, hoeveel geluk kun je hebben? Computer says yes!

15:57 uur. Nog drie minuten, telt Roel af. En dan gaat de deur van het cultureel centrum dicht. Geen lange rijen meer. Om 16.00 uur sluiten we de stemming. Uit een stemcomputer rolt het “kerncijferrapport”:  978 uitgebrachte stemmen. Dat klopt met het cijfer op Jefs schermpje. Oef.

Opruimen. De stembus wordt weer opengecutterd en de berg briefjes proppen we in een platte doos. Zegel erop. De usb-sticks in een envelop. Zegel erop. In de loop van de middag was ik tussen de bedrijven door al zoet met een stapel papier. Van de teststemmen tot de lijst van afwezige bijzitters (voor de fans: bijlage formulier ACD/13). 

Stemmen per computer is niet stemmen zonder papier

Ik maak nog afwezigheidslijsten en vul processen-verbaal in, vraag de bureauleden om twintig keer hun handtekening te zetten links en rechts en laat vier mensen naar huis vertrekken.  Grote dank, Shpresa, Stijn, Sebastien en Mustapha voor jullie super inzet; we waren een sterk team. We kenden elkaar niet vanmorgen vroeg en nu toch wat beter. We zagen elkaars partners, kinderen, broers en zussen langskomen om te stemmen.  

Met de drie diehards van bureau 7 gaan we door. Om overzicht te houden, en met de checklists in de hand, spreiden we alles uit op de vloer van het lege stembureau. We hebben zeven enveloppes te vullen met de juiste inhoud. Wie dacht dat stemmen per computer stemmen zonder papier is heeft verkeerd gedacht. Wat klaar, verzegeld en dichtgelikt is, gaat in een soort witte aardappelzak

Lees verder onder de foto:

987 stemmen in een witte aardappelzak

16:45 uur. Op naar het stadhuis. Wat als we nu de witte zak van Sinterklaas in het kanaal kieperen? Maar neen. We klimmen de trappen van het stadhuis op en leveren alles binnen. De zak gaat open; de inhoud wordt gecontroleerd. Het is een en al bedrijvigheid op het hoofdkantonbureau, waar de vrederechter de 71 voorzitters van het hele kanton Vilvoorde verwacht met hun stemmenoogst. Wij zijn de 5e, niet slecht voor een eerste keer als voorzitter. 

17:03 uur. “Hierbij bevestigt de voorzitter dat de stemmen die zijn opgenomen op de in artikel 14 van de bovenvermelde wet bedoelde gegevensdragers, om 17:03 geregistreerd werden in het totalisatiesysteem van het kanton.” Missie volbracht. 978 stemmen, geen computerproblemen, geen lange rijen, een zware, maar leuke en boeiende dag. 40 euro verdiend en een mand met fairtradelekkers. Tijd voor een pintje.