Van links naar rechts: Margrethe Vestager, Frans Timmermans en Manfred Weber AFP or licensors

Vacatures in Europa: hoe worden de topfuncties verdeeld na de Europese verkiezingen?

Terwijl op federaal en Vlaams niveau de onderhandelingen stilaan van start gaan, wordt ook op Europees niveau een puzzel gelegd. We gaan op zoek naar onder meer een opvolger voor Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker en voorzitter van de Europese Raad Donald Tusk. Hoe gaat dit proces juist in zijn werk? Wie zijn de hoofdrolspelers? Professoren Europese politiek Hendrik Vos (UGent) en Steven Van Hecke (KULeuven) blikken vooruit naar wat ons de komende weken en maanden te wachten staat op Europees niveau.

In het verleden waren het steeds de traditionele fracties, de christendemocraten van de Europese Volkspartij (EVP) en de sociaaldemocraten (S&D), die een meerderheid haalden in het Europees Parlement. Zij verdeelden de Europese topjobs vaak onder elkaar. Na de Europese verkiezingen van afgelopen week liggen de kaarten anders. EVP met als boegbeeld Manfred Weber en S&D van Frans Timmermans verliezen beiden fors, maar blijven wel de grootste families. De liberale fractie ALDE wint een dertigtal zetels, en ook de Groenen gaan vooruit. Hoe beïnvloeden deze resultaten de verdeling van de belangrijkste Europese posten? 

Hoe wordt de nieuwe Commissievoorzitter gekozen? Wie maakt kans?

Sinds 2014 hanteert de Europese Unie het systeem van de spitzenkandidaten om een Commissievoorzitter te kiezen. Het systeem is het resultaat van een machtsstrijd tussen het Europees Parlement en de Europese Raad, die bestaat uit de staatshoofden en regeringsleiders van de lidstaten. Het is de Europese Raad die een persoon voordraagt als Commissievoorzitter. Het Europees Parlement moet enkel zijn goedkeuring geven. Dat Parlement heeft sinds 2014 meer macht naar zich toegetrokken en wil enkel een Commissievoorzitter goedkeuren, die op voorhand is voorgedragen als kandidaat door één van de Europese partijen. 

De bal ligt nu in het kamp van Manfred Weber: hij moet de steun zoeken van een meerderheid in het Parlement

Hendrik Vos (UGent)

De Europese Raad moet bij de aanduiding van de Commissievoorzitter rekening houden met de uitslag van de verkiezingen. Volgens professor Hendrik Vos (UGent) ligt de bal nu in het kamp van Weber: hij moet de steun zoeken van een meerderheid in het Parlement. Of hij daar daadwerkelijk in zal slagen, wordt steeds meer betwijfeld. "Het Europees Parlement staat minder eenstemmig achter Weber", zegt professor Vos. Als het Weber niet lukt een meerderheid achter zich te scharen, komt er meer manoeuvreerruimte voor de Europese Raad. En die zal proberen om buiten het systeem van de spitzenkandidaten te kijken. De Europese Raad is nooit honderd procent voorstander geweest van het spitzenkandidatensysteem. "De Europese Raad wil zelf de regie behouden", aldus professor Steven Van Hecke (KULeuven). 

De Europese Raad wil zelf de regie behouden
Steven Van Hecke (KULeuven)

De staatshoofden en regeringsleiders laten er dan ook geen gras over groeien. Dinsdagmiddag om 17u staat er een informele top gepland. Daar moet duidelijk worden of Weber, of een andere spitzenkandidaat, de steun kan krijgen van een voldoende grote meerderheid. "De Europese Raad zorgt zo dat de Spitzenkandidaten amper tijd hebben om te snuffelen en tot een werkbare meerderheid te komen", volgens Van Hecke. Hij geeft Weber wel nog steeds de grootste kans om Commissievoorzitter te worden.

Op de volgende top eind juni wordt de knoop doorgehakt en komen we dus, als alles goed gaat, te weten wie de nieuwe Commissievoorzitter wordt. Die stelt zijn of haar nieuwe Commissie samen, op basis van de commissarissen die de lidstaten hebben voorgedragen. Steven Van Hecke: "De nieuwe voorzitter moet zorgen dat er binnen de Commissie een evenwicht is op vlak van gender, geografie en portefeuille." Een aantal belangrijke bevoegdheden moet dus gaan naar Centraal- en Oost-Europese landen.  

De commissarissen worden in de loop van september en oktober onderworpen aan hoorzittingen in het Parlement, om hun capaciteiten en vakkennis te testen. Als ze dat overleven, kan de nieuwe Commissie van start gaan op 1 november. 

Frans Timmermans (links) en Manfred Weber (rechts) AFP or licensors

Een Belgisch probleem

België moet in de loop van de zomer dus ook een nieuwe commissaris voordragen. Zowel Vos als Van Hecke wijzen erop dat dit voor een probleem kan zorgen. Als de federale regeringsonderhandelingen te lang aanslepen, moet de ontslagnemende regering nog iemand voorstellen. Toch is het beter dat er zo snel mogelijk iemand gekozen wordt: "Hoe later je in de running komt, hoe minder zwaar je kan meespelen in dat gefriemel achter de schermen", aldus professor Vos.

Hoe later je in de running komt, hoe minder zwaar je kan meespelen in dat gefriemel achter de schermen

Hendrik Vos (UGent)

Over wie het dan uiteindelijk zal worden, is het nog volop speculeren, maar beide professoren wijzen in de richting van federaal premier Charles Michel (MR). "Als Michel geen premier kan worden is hij absoluut in de running voor commissaris", zegt Hendrik Vos. Steven Van Hecke treedt hem daarin bij: "Het zou voor hem een elegante exit zijn uit de Wetstraat 16." Van Hecke voegt er nog aan toe dat de kans groot is dat de Belgische commissaris uit Wallonië afkomstig zal zijn: "Na Marianne Thyssen (CD&V) en Karel De Gucht (Open VLD) zijn nu de Franstaligen aan zet." Ook Paul Magnette (PS) is volgens hem daarom een kanshebber.

Commissaris worden zou voor Charles Michel een elegante exit zijn uit de Wetstraat 16
Steven Van Hecke (KULeuven)

Hoe wordt de voorzitter van de Europese Raad gekozen?

De voorzitter van de Europese Raad, ook wel "president van Europa" genoemd, wordt gekozen door de staatshoofden en regeringsleiders. Wie Donald Tusk zal opvolgen, hangt af van de politieke deal die de fracties onderling sluiten. Als de EVP met Manfred Weber de nieuwe Commissievoorzitter levert, is "de kans dat de EVP ook de nieuwe voorzitter van de Europese Raad krijgt bijna onbestaande", aldus Hendrik Vos. De EVP heeft te veel zetels verloren om beide jobs te mogen claimen. In dat geval kan bijvoorbeeld een liberaal, zoals Charles Michel of de Nederlandse minister-president Mark Rutte, de positie van voorzitter invullen, volgens Van Hecke. 

Op de Europese top eind juni wordt ook hierover naar alle waarschijnlijkheid de knoop doorgehakt. De nieuwe voorzitter van de Europese Raad treedt dan aan op 1 december. 

Welke andere functies zijn er te verdelen?

Andere posten waarover in de komende weken beslist moet worden zijn de voorzitter van het Europees Parlement, en de Hoge Vertegenwoordiger voor Buitenlands- en Veiligheidsbeleid.

De parlementsvoorzitter wordt gekozen door het Parlement zelf, en dit voor een periode van 2,5 jaar. De vorige jaren wisselden de twee grootste fracties, de EVP en de S&D, elkaar steeds af. Door de verkiezingsuitslag van afgelopen week komen echter ook hier de liberalen in beeld. Onder meer Guy Verhofstadt, fractieleider van de liberalen, wordt genoemd. "Verhofstadt droomt van het voorzitterschap van het Europees Parlement, maar of hij daar nog voldoende steun voor heeft, is mij niet zo duidelijk", zegt Hendrik Vos. Voor de functie van Hoge Vertegenwoordiger ziet Van Hecke in Frans Timmermans de geknipte kandidaat. 

Een complexe puzzel

De komende weken zal er dus duchtig onderhandeld worden over de verschillende posten. Hendrik Vos benadrukt dat, ondanks de vele speculaties, alles nog open ligt. De EVP en de S&D zijn dan wel de twee grootste fracties, uiteindelijk is niet alleen het aantal zetels van belang bij de verdeling van de posten, maar ook of men erin slaagt een voldoende grote meerderheid achter zich te krijgen. Daarnaast speelt ook bijvoorbeeld het genderevenwicht mee. En dan komt de Deense Margrethe Vestager opnieuw in beeld. Kortom: "Op de top dinsdag zal de puzzel bekeken worden", aldus Hendrik Vos. 

Margrethe Vestager