Video player inladen...

Een "confederaal België", hoe zou dat eruitzien? En zou het beter werken?

Met de verkiezingsuitslag van zondag staat ook de ontdooide en afgestofte eis van het "confederalisme" weer op het N-VA-menu. Maar wat betekende dat ook al weer? En is het überhaupt een realistisch plan?

1. Confederalisme, wat is dat precies?

België is nu een federale staat: één onafhankelijk geheel dat verschillende regio's omvat. In de strikte, klassieke definitie van het woord is confederalisme net het tegenovergestelde: een bond van verschillende onafhankelijke staten. Die komen dan op basis van een verdrag overeen om bepaalde kwesties, zoals pakweg landsverdediging of buitenlands beleid, samen te regelen.

Het is intussen 9 jaar geleden dat de N-VA officieel het confederalisme lanceerde als way to go voor België. Dat was vooral een pragmatische zet: het draagvlak voor de harde splitsing van het land is nooit erg groot gebleken. Met een confederaal model - heel veel autonomie voor Vlaanderen (en Wallonië) en nog heel weinig gezamenlijke bevoegdheden - ligt er plots een "zachter" alternatief op tafel.

De voorbije vijf jaren bleef het al bij al vrij stil rond het confederalisme. Dat had vooral te maken met de stilzwijgende afspraak tussen de regeringspartijen van de toenmalige "Zweedse" meerderheid (N-VA, Open VLD, MR en CD&V) om de communautaire kwesties in de diepvries te plaatsen, zodat er sociaaleconomische hervormingen konden worden doorgevoerd.

2. Waarom steekt dit idee nu weer de kop op?

Toen de regering-Michel I begin december viel, werden de communautaire eisen van N-VA al snel weer uit die spreekwoordelijke diepvries gehaald. Het was "de hoogste ambitie", zo klonk het in januari nog.

De verkiezingsuitslag van zondag heeft die eis van N-VA alleen nog versterkt: Vlaanderen stemde erg rechts, Wallonië net vooral links. Voor N-VA is dat het bewijs dat ons land uit twee erg verschillende democratieën bestaat die beter hun eigen boontjes zouden doppen.

Maandagochtend liet N-VA-voorzitter Bart De Wever weinig aan de verbeelding over: "Als mensen hun verstand zouden gebruiken, zou men nu massaal die confederale kaart trekken. (...) Ik snap eigenlijk niet dat dat niet daagt. Wat een doffe ellende is dit eigenlijk? Je moet een land besturen dat democratisch eigenlijk uit twee landen bestaat."

"Die Vlaamse en rechtse stem is alleen maar manifester geworden, de centrumpartijen zijn weggekwijnd. Hoe lang gaat die zelfkastijding nog duren? Dit is niet goed. Wanneer daagt dat ook in het zuiden van het land?"

3. Hoe ziet de N-VA dat in de praktijk werken?

Daarover heeft de N-VA een vrij gedetailleerd document uitgewerkt. In het confederale model van de partij zijn er nog twee deelstaten met een eigen grondwet: Vlaanderen en Wallonië. "Brussel-Hoofdstad" en de Duitstalige regio krijgen een bijzonder statuut. Elke regio is verantwoordelijk voor eigen inkomsten - eigen belastingen dus - en uitgaven. 

Nog maar een paar bevoegdheden zullen Vlamingen en Franstaligen samen aanpakken. Welke dat zijn, daarover moeten beide landsdelen nog overeenkomen en daarover wordt dan een verdrag afgesloten.

De Kamer en Senaat worden binnen het confederale model van N-VA hervormd tot 1 Belgisch parlement met 50 volksvertegenwoordigers

Daardoor wordt de federale regering kleiner, met amper zes ministers. De Kamer en Senaat worden hervormd tot 1 Belgisch parlement met 50 volksvertegenwoordigers, afkomstig uit de parlementen van de deelstaten.

Inwoners van de - in dat geval gefuseerde - gemeenten van Brussel-Hoofdstad zullen voor grondgebonden bevoegdheden (vb. mobiliteit, economie, ruimtelijke ordening, ...) Brusselse belastingen betalen, maar voor de persoonsgebonden materie (kinderbijslag, onderwijs, media, cultuur, ...) moeten kiezen tussen het Vlaamse en het Waalse systeem.

4. Bestaat zo'n confederale staat al (of nog) elders in de wereld?

Eigenlijk niet. "Het meest recente voorbeeld is Servië en Montenegro", vertelde Wetstraatwatcher Ivan De Vadder in de VRT-podcast die Els Aeyels dit voorjaar maakte over het confederalisme. "Dat waren twee onafhankelijke landen die een tijdje samengingen tot dat weer uit elkaar viel (in 2006, red.)."

Herbeluister hieronder de podcast "Oude vloek of nieuw wondermiddel? Confederalisme for dummies" van Els Aeyels: 

"Het meest tot de verbeelding sprekende voorbeeld is Zwitserland, waar je (tot 1848, red.) een aantal kantons had die samengingen. Maar voor het feit dat die kantons onafhankelijke staten waren, moet je al teruggaan tot de 12e eeuw. Nu is Zwitserland een federale staat. Er zijn eigenlijk heel weinig levensvatbare voorbeelden van een confederale staat."

Patricia Popelier, professor in de rechten aan de universiteit van Antwerpen, ziet wel dat er een aantal staten zijn die misschien niet "confederaal" genoemd worden, maar wel zo functioneren. "Bosnië en Herzegovina bijvoorbeeld, dat een heel los staatsverband is waar het grote zwaartepunt ligt op de twee samenstellende delen, enerzijds de Servische Republiek en anderzijds de Federatie van Bosnië en Herzegovina. Het kan dus nog complexer dan bij ons."

5. Zou het beter werken?

De Vadder geeft toe dat een simpele splitsing sommige kwesties, die door het kluwen van zes opeenvolgende staatshervormingen zijn ontstaan, eenvoudiger zou maken. Maar de Brusselse oplossing die N-VA aanreikt, lijkt de boel alleen maar complexer te maken. 

Brusselaars moeten kiezen of ze Vlaming of Waal worden. Dat is natuurlijk de knoop: in Brussel staat niemand daarvoor te springen

Wetstraatwatcher Ivan De Vadder

De keuze tussen Vlaanderen en Wallonië die ze voor persoonsgebonden bevoegdheden én hun stemrecht zullen moeten maken in Brussel bijvoorbeeld. "Je maakt daar eigenlijk twee subnationaliteiten. Brusselaars moeten kiezen of ze Vlaming of Waal worden. Dat is natuurlijk de knoop: in Brussel staat niemand daarvoor te springen. Er is meer en meer een eigen Brusselse identiteit. Ik denk dus niet dat dat scenario in de realiteit doenbaar is."

En ook enkele fameuze communautaire problemen, bijvoorbeeld die rond de vliegwet in Brussel, zullen niet verdwijnen. "Brussel blijft bevoegd over grondgebonden materie en kan dus zijn wil daar blijven opleggen."

6. Hoe realistisch is het?

Voor de stap naar een confederaal België is er op dit moment niet de nodige tweedederdemeerderheid in ons land, laat staan een meerderheid in Vlaanderen en Wallonië. Sommige partijen willen zelfs bevoegdheden herfederaliseren. Experts zien het dus niet als een idee dat zomaar snel uitvoering zal vinden. 

De Wever zelf hoopt in elk geval al jaren op een "paradigmashift", een verschuiving in hoe politici in ons land naar de werkelijkheid kijken. Een diepe, aanslepende crisis bij de vorming van een federale regering zou dat in zijn ogen kunnen, of moeten, teweegbrengen.

Of zoals zijn partijgenoot Jan Jambon het in januari verwoordde: "Onbestuurbaarheid is geen doel dat we nastreven. Maar als het de trigger is om het confederalisme erdoor te krijgen, zou ik dat een goede zaak vinden."

Bekijk hieronder de reportage over confederalisme van "Terzake":

Video player inladen...