Een vergelijking van de grootte van Godzilla van het begin in 1954 tot de nieuwste versie dit jaar. Noger Chen

"Godzilla wordt groter naarmate de mensheid angstiger wordt"

Het prehistorische filmmonster Godzilla is zo'n 150 miljoen jaar onveranderd gebleven, en dan sinds zijn filmdebuut in 1954 zeer snel geëvolueerd. In 1954 was Godzilla 50 meter hoog, in de nieuwe film "Godzilla, King of the Monsters" is hij net geen 120 meter. Dat wil zeggen dat de dinosaurus in die 65 jaar aan een enorme evolutionaire druk heeft blootgestaan. En de enorme groei blijkt parallel te lopen met de toegenomen collectieve angst die er leeft bij de mensheid, zeggen twee Amerikaanse proffen in een - niet al te erg ernstig - artikel in Science.

Godzilla maakte zijn debuut in 1954 in de Japanse film "Gojira", een samentrekking van de Japanse woorden gorira - gorilla - en kujira - walvis. In de film is hij duidelijk een metafoor voor niets ontziend geweld, en meer bepaald voor de Amerikaanse test met een waterstofbom op Bikini, een atol in de Marshall-eilanden. Die test verspreidde gevaarlijke niveaus van radioactieve fallout over honderden kilometers. Ten gevolge daarvan kwam er bestraalde tonijn in de Japanse keukens terecht en kregen een twintigtal bemanningsleden van een Japanse tonijntrawler acute stralingsziekte. 

Als reactie daarop werd in Japan de eerste Godzilla-film opgenomen. Daarin is Godzilla zowel het slachtoffer van de test, die zijn ecosysteem in de diepzee verwoest heeft, als de verpersoonlijking van blind geweld: de test met het thermonucleaire wapen heeft zijn leefmilieu verwoest, en hij verwoest de infrastructuur van Tokio.

Maar in die eerste film is Godzilla een monstertje van zo'n 50 meter hoog. 65 jaar en 35 films later is hij 119,8 meter hoog, in de voorlopig laatste film die deze maand in avant-première is gegaan en die nu in de zalen komt, "Godzilla, King of the Monsters". Dat is meer dan een verdubbeling in 65 jaar tijd, een hele prestatie.  

De "evolutionaire biologie" van Godzilla

De "evolutie" van Godzilla doorheen de films is een onderwerp dat veel belangstelling geniet en er bestaan dan ook talloze sites en discussieforums over voor de fans. 

In de films wordt beweerd dat Godzilla een dinosaurus is uit de groep der ceratosauriërs - een onderverdeling van de Theropoda, de tweevoetige vooral vleesetende dinosauriërs waartoe onder meer Tyrannosaurus rex behoort, en dat hij uit de Jura-periode stamt. Hij is dus een lazarustaxon - een soort waarvan men dacht dat ze uitgestorven was maar die later wordt herontdekt -, en dat betekent dat de soort in minstens 145 miljoen jaar niet veranderd is.

Dat is een sensationeel staaltje van evolutionaire stilstand dat bij de gewervelden alleen maar moet onderdoen voor de coelacanten, levende fossielen onder de kwastvinnige vissen. Dat zeggen professor anthropologie Nathaniel Dominy en hoogleraar biologische wetenschappen Ryan Calsbeek van het Dartmouth College in de VS.

Maar sinds 1954 is de lichaamsgrootte van Godzilla pijlsnel toegenomen en inmiddels al meer dan verdubbeld. Dat overtreft veruit de groei bij de ceratosauriërs tijdens het Jura, een groei die op zich al uitzonderlijk was, en het overtreft ook de evolutiesnelheid die vandaag waargenomen wordt bij 2.500 verschillende soorten.

Sterke selectiedruk

De snelheid waarmee Godzilla gegroeid is, sluit evolutionaire drift uit als de belangrijke oorzaak en is beter te verzoenen met een sterke natuurlijke selectie, zo zeggen de professoren. "Het lichaam van Godzilla was constant gedurende zo'n 150 miljoen jaar tot 1954, wat een plotse en sterke selectiedruk op de lichaamsgrootte laat veronderstellen gedurende de laatste 65 jaar", zei professor Dominy in een persmededeling van Dartmouth. 

Uitgaande van een mate van overerfbaarheid van het kenmerk lichaamsgrootte die gebaseerd is op genetische studies van hagedissen, en van de geobserveerde toename van de lichaamsgrootte van Godzilla, komen de professoren tot het besluit dat Godzilla in die 65 jaar blootgestaan moet hebben aan een selectiedruk die 30 keer hoger lag dan het gemiddelde voor meer dan 2.500 in het wild levende hedendaags soorten.

Voor alle duidelijkheid, in Science schrijven de auteurs dat dit uiteraard allemaal slechts dwaas giswerk is, Godzilla is een commercieel bedrijf, en de films reageren op de krachten van de markt. Maar toch vroegen ze zich af, zo schrijven ze, welke drijvende kracht van natuurlijke selectie zo snel en zo intensief kon inwerken op de lichaamsgrootte van Godzilla? Volgens de auteurs is dat de collectieve bezorgdheid en angst van de mensheid, die momenteel een piek beleeft.

Culturele angst en de evolutie van een metaforisch monster. Godzilla is aanzienlijk gegroeid sinds zijn debuut, en is verdubbeld in grootte in films geproduceerd tussen 1954 en 1991, een periode die gekenschetst wordt door de spanningen van de Koude Oorlog en geopolitieke instabiliteit in de Perzische Golf. Na een terugkeer naar een kleinere gestalte tijdens een periode van relatieve rust, heeft het monster zijn snelle groei hervat, tegelijk met een toename van het aantal conflicten in de wereld. N.Cary/Science

Defensie-uitgaven van de VS

Volgens de auteurs neemt de lichaamgrootte van Godzilla dus toe "als antwoord op een piek in de collectieve angst van de mensheid". 

Die piek blijkt onder meer uit het feit dat veel democratieën de laatste tijd nationalistische leiders verkiezen, hun grenzen versterken en hun militaire aanwezigheid in de wereld versterken, als antwoord op de geopolitieke instabiliteit, de vermeende dreiging van terroristen of eenvoudig uit angst voor de andere, zo schrijven ze in Science

En wat de zaken nog erger maakt is een rapport van het Pentagon uit 2003 over de effecten van de opwarming van de aarde op de voedsel- en drinkwaterveiligheid. Dat voorspelt verhoogde spanningen en meer internationale conflicten door gedwongen migraties. Het Amerikaanse ministerie van Defensie ziet de klimaatverandering momenteel als iets dat de instabiliteit versnelt en het aantal bedreigingen doet toenemen, zo schrijven de professoren. 

Als benadering voor de collectieve angst bij de mens, hebben ze dan ook de defensie-uitgaven van de VS genomen. Er blijkt een - misschien niet verrassende -  positieve en stevige correlatie te bestaan tussen de groei van Godzilla en die van de Amerikaanse strijdkrachten.

"Een fabel met een les voor onze tijd"

Maar misschien zit er ook goed nieuws in de rampenfilms. De Amerikaanse cultuurcritica Susan Sonntag schreef al in 1965 dat een ramp die groot genoeg is, alle vijandschappen uitschakelt en vraagt om collectieve actie ten dienste van het zelfbehoud. Zo brengt het feit dat Godzilla bijna onoverwinnelijk is, de mensheid uiteindelijk bijna altijd tot het besef dat men moet samenwerken om hem te verslaan.

En zo is het monster meer dan een metafoor, schrijven de auteurs, het is een fabel met een les voor onze tijd. Namelijk dat we moeten samenwerken - tussen landen, tussen disciplines en over partijgrenzen heen, want dat is onze enige hoop om de vreselijke existentiële bedreigingen waar we vandaag mee geconfronteerd worden, te kunnen verzachten, zo besluiten de professoren. 

De tekst van Nathaniel Dominy en Ryan Calsbeek staat in de rubriek boek- en mediabesprekingen van Science.

Een bivariate grafische voorstelling van de 9 groottecategorieën van Godzilla in verhouding tot de militaire uitgaven van de VS. Nathaniel J. Dominy & Ryan Calsbeek

Bekijk hieronder de trailer van 'Godzilla' uit 2014: