Wat vond u van het verkiezingsaanbod van VRT NWS?

U vond het best wel interessant, kennelijk. In de mate dat er naar de verkiezingsshow 2,9 miljoen mensen hebben gekeken.  En de website brak moeiteloos het gebruikersrecord dat nog maar net gevestigd was tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van vorig jaar. Maar er waren uiteraard ook opmerkingen. Een overzicht.

Er waren overigens ook best wat spontane en zeer hartverwarmende felicitaties voor de verkiezingsprogramma’s en met name ook voor de verkiezingsshow. 

Kijkersreactie


"Ik heb in het verleden kritische vragen gesteld, waarop u altijd hoffelijk heeft geantwoord. Vandaag wil ik de nieuwsdienst met ALLE journalisten en technici van harte en ten gronde feliciteren met de krachttoer die ze hebben uitgehaald."

Soms waren er ook felicitaties voor dingen die wel eens uit het oog worden verloren. Make-up bijvoorbeeld :

Kijkersreactie


"Kathleen Van Brempt was goed op dreef. Ze had ook een goeie make-up gekregen , want ik kon geen enkele rimpel zien. Zelfs niet met mijn nieuwe LED-TV."

Maar natuurlijk waren er ook dingen die u wat minder goed vond

Meer dan 300 mensen namen met mij contact op om een minpunt aan te kaarten, fors meer toch dan bij de gemeenteraadsverkiezingen van vorig jaar (182).  En om maar meteen een hoofdvogel af te schieten : een aantal mensen vonden dat ze te weinig hadden aan de debatten.  

Door elkaar pratende politici

De debatten werden af en toe onoverzichtelijk gevonden.  En vooral : kijkers ergerden zich aan door elkaar pratende politici die onvoldoende op de vingers werden getikt door de moderatoren. 

Ik vond dat die kijkers vaak gelijk hadden. De opmerking kwam gelukkig minder terug voor de grote debatten in het verkiezingsweekend.  Maar er waren in de twee weken daarvoor ook echt negatieve uitschieters.  Het debat met de Europese lijsttrekkers in "Terzake" bijvoorbeeld. Europa is nooit makkelijk, maar dit was toch een debat waar de boer zijn ganzen maar moeilijk terugvond. En ook al heb ik zelf het programma "Iedereen kiest" kunnen waarderen, het migratiedebat in "Iedereen kiest"  leed aan hetzelfde probleem.

De verantwoordelijkheid daarvoor ligt natuurlijk in de eerste plaats bij de politici zelf die onvoldoende beseffen hoeveel het volgen van een debat wel vraagt aan de kijker. VRT NWS heeft dat nooit helemaal in de hand  en er zullen altijd geslaagde en minder geslaagde debatten zijn.  Maar ik vind toch dat er meer aan de hand is.

Een didactische reflex

VRT NWS heeft in het verleden vaak blijk gegeven van een grote didactische ambitie, met name in verkiezingstijd.  Soms werd met handen en voeten geprobeerd om ingewikkelde zaken uit te leggen aan de kijker. VRT NWS was vaak ook trendsetter en vernieuwer in het bedenken van manieren om politiek inzichtelijk en toegankelijk te maken. Er is wel eens gewerkt met stellingen om duidelijk te maken waar partijen nu precies in verschilden.  Er is wel eens gewerkt met knoppen om onderbreken onmogelijk te maken. Er is gewerkt met de gewone man die vragen mocht stellen. Er is vanalles en nog wat geprobeerd om politiek bij de mensen te brengen. Soms geslaagd, soms minder geslaagd. Maar die creatieve,  vernieuwende, didactische reflex heb ik nu gewoon wat minder gevoeld.

In het migratiedebat in "Iedereen kiest" vlogen termen als "desembarkation centers", "Turkijedeal", "pushbacks" en "spreidingsplan" allemaal door het zwerk zonder dat iemand probeerde om uit te leggen waar het nu precies over ging en welke keuzes er gemaakt moeten worden. Om het debat goed te volgen moest je ook nog eens weten dat "Ceuta" en "Melilla" Spaanse enclaves in Noord-Afrika zijn.  

In het Europese lijsttrekkersdebat was er erg weinig uitleg over ingewikkelde zaken. Nooit werd me als kijker uitgelegd waarom Roemeense bouwvakkers nog altijd goedkoper zijn dan Belgische, ondanks nieuwe regels over “gelijk loon en gelijk werk”. En wat is die regelgeving dan precies? 

Het grote risico is dat veel debatten daardoor over de hoofden van de mensen heen gingen. En mensen hebben dat - terecht - niet graag.

Factchecks

Er was naar mijn smaak ook te weinig ambitie in factchecking.   Nog niet langer geleden dan in 2014 heeft VRT NWS nog een heus project opgezet om zelfs meteen na een belangrijk debat te kunnen zeggen of de cijfers die werden aangehaald, klopten en hoe ze misschien in perspectief moesten worden gezet.

In 2019 was er veel minder ambitie op dit punt. Alleen al in het debat met de Europese lijsttrekkers zaten verschillende claims die mochten onderzocht worden. 

  • Nog nooit zo veel steun voor de Europese Unie als vandaag
  • De asielaanvragen zijn de eerste vier maanden van dit jaar met dertig procent gestegen.
  • Er waren 1 miljoen bootvluchtelingen in 2015, nu nog 150.000
  • Tussen 2008 en 2018 zijn er 4 miljoen asielaanvragers afgewezen in Europa. Slechts de helft ging terug naar huis.
  • Een minimumloon van 60 procent van het mediaaninkomen kost tienduizenden banen

Niet alleen wil ik graag weten of die cijfers kloppen, maar ik wil ook graag weten wat hun draagwijdte is. Wat betekenen ze nu eigenlijk? Zijn er andere cijfers die ze in perspectief plaatsen? Waar kan je het zinnig mee vergelijken? Het is niet dat het nooit gebeurde. Er was bijvoorbeeld dit fijne artikel.

Maar het mocht naar mijn smaak iets systematischer, ambitieuzer en nieuwsgieriger voor factchecking.

De redactie heeft naar mijn aanvoelen in de verkiezingsuitzendingen ook relatief weinig gedaan met een nieuw element dat er wél was. Namelijk de berekeningen van bepaalde voorstellen door het planbureau.

Partijdigheid

Natuurlijk waren er ook weer heel wat mensen die de berichtgeving partijdig vonden. Al  geven die klachten en opmerkingen een veel genuanceerder beeld dan sommige clichés zouden willen. Naar verhouding ligt het aandeel partijdigheidsklachten over verslaggeving en interviews lager dan bij de gemeenteraadsverkiezingen van vorig jaar. Wat wel stijgt is het aantal klachten over de gemaakte selectie : waarom zat deze of gene politicus of partij niet aan tafel ? Steeds meer mensen zoeken ook daar allerlei intenties achter en vinden daardoor dat VRT NWS te “rechts” of “te links” is.

Die klachten “te links” of “te rechts” worden vaak met veel aplomb geformuleerd. Meestal kunnen klagers over “te links” zich niet voorstellen dat er ook mensen zijn die VRT NWS “te rechts” vinden en omgekeerd. Absolute aantallen zeggen weinig, maar de klachten dat VRT NWS “te rechts” was, waren deze keer in de meerderheid.

Kijkersreactie


"Ik heb het gehad met u. Uw redactie slaagt erin om altijd netjes te duiden waarom Bart De Wever toch zo hard gelijk heeft en al de anderen maar wat spelletjes doen. Kan dit nu echt niet ophouden? De VRT is Vlaanderen en België aan het kapot maken."

Kijkersreactie


"Het is al jaren zoeken naar een speld in een hooiberg om een kritische bemerking of “lastige” vraag van uw presentatoren te horen aangezien zij als het ware in zwijm lijken te vallen als ze een De Wever, Jambon, De Roover of een andere NVA coryfee in hun programma aan het woord kunnen laten. Dit in schrille tegenstelling met politici van andere partijen."

Kijkersreactie


"Wat ik niet begrijp is dat er bij de VRT zoveel journalisten werken met een linkse strekking ik begrijp dat echt niet. Heeft links onze maatschappij al iets vooruit gebracht ik dacht van niet..."

Waarom zit PVDA niet in de debatten?

Ik heb er in het verleden al op aangedrongen dat PVDA ook te zien zou zijn in de verkiezingsuitzendingen. Maar ze werden inderdaad niet op dezelfde leest geschoeid als de andere partijen. Tot in den treure heb ik moeten uitleggen dat dat gewoon gebaseerd is op het verdict van de kiezer: PVDA had geen Nederlandstalige parlementsleden. Zodra duidelijk werd dat de kiezer deze keer PVDA wel Nederlandstalige parlementsleden zou gunnen, werd PVDA meteen ook uitgenodigd voor het slotdebat op verkiezingsdag. Fijn dat dat nu duidelijk is.

Verder werd ik wel nog gecontacteerd door heel wat kleinere partijen die vonden dat ze te weinig aandacht kregen. Ik heb voor hen kunnen bemiddelen met de redactie.  Maar de redactie had de aandacht voor de kleine partijen vooraf beter kunnen plannen. Het is absoluut verdedigbaar dat niet alle partijen op dezelfde manier worden behandeld, maar kleine partijen geven ook frisheid en kleur aan het proces. Er mag zeker ook aandacht voor zijn.

Is VRT mee verantwoordelijk voor de verkiezingsuitslag?

Een bijzondere variant van de partijdigheidsklachten zijn de mensen die vinden dat VRT NWS mee verantwoordelijk is voor de verkiezingsuitslag. Meestal gaat het om mensen die vinden dat Vlaams Belang zonder meer zou moeten geweerd worden uit de verkiezingsuitzendingen. Dat is vanuit het onpartijdigheidsprincipe eenvoudigweg niet mogelijk. Punt.

De verkiezingsuitslag heeft me overigens niet echt verrast. Mijn mailbox als nieuwsombudsman vertelt me al lang dat voor een aantal mensen "migratie" hét onderscheidende criterium bij uitstek is.  Sommige mensen hebben het gevoel dat hen een superdiverse samenleving wordt opgedrongen zonder dat ze dat willen. 

Wat je de media kunt verwijten, is dat ze mensen nooit een taal hebben bezorgd om over het onbehagen over superdiversiteit op een redelijke manier te praten. Als dat onbehagen in beeld komt, is het vaak als racisme - wat het vaak ook is - maar zelden wordt het behandeld als iets waar de journalist ook begrip voor kan hebben.

Verder kon lang niet iedereen geloven dat de plotse val van de federale regering over het migratiepact meer was dan een strategische zet van N-VA. Lang niet iedereen vond dat de traditionele partijen geloofwaardig weerwerk boden en een aantrekkelijk bod aan de kiezer deden. Dat de schrijnende situatie aan het Noordstation in Brussel enkele weken voor de verkiezingen ineens toch kon worden aangepakt, overtuigde lang niet iedereen. En dan was er nog het nieuws dat je kennelijk niet van Justitie mag verwachten dat ze tot tweemaal toe veroordeelde verkrachters ook daadwerkelijk opsluit.

Daar ligt de voedingsbodem voor een anti-establishment stem. Veel meer is er naar mijn bescheiden mening niet gebeurd. Ik schets die context omdat er natuurlijk mensen zijn die mij nu contacteren met de boodschap dat VRT mee verantwoordelijk is voor het verkiezingsresultaat, met name door “extreem-rechts te banaliseren”.

Zoals wel vaker bij klachten, ligt daar een vraag naar erkenning van bepaalde groepssymbolen achter. De verontwaardiging die een aantal  linkse burgers voelen bij Vlaams Belang willen ze ook van het scherm zien spatten, telkens wanneer Vlaams Belang het woord krijgt. En er wordt gerekend op de journalist om die verontwaardiging te belichamen. Maar interviews met het “schuim op de lippen” zijn juist wat er niet goed liep in de jaren negentig.   Ze zorgen alleen maar voor meer polarisering omdat een deel van het publiek het niet pikt dat de journalist uit zijn rol valt.

Maar kritische vragen moeten natuurlijk wel gesteld worden. Daarover straks meer.

De verkiezingsshow van Karrewiet

Sommige mensen hebben zich geërgerd aan de Karrewietverkiezingsshow. Het moet me meteen van het hart, ik zou nooit van een politicus willen vragen om te dansen. Ook niet voor kinderen.  Ik beloof u : ik ga nooit dansen op een scherm.  Maar dat wil nog niet zeggen dat de show geen bestaansrecht had. De show kreeg trouwens goeie mediakritieken in de kranten. Alles binnen zijn limieten, maar er is niets op tegen dat kinderen op een speelse manier met politiek in contact komen. Maar uiteraard laat zo’n format weinig kritische vragen toe.  En dat riep  bij een aantal vooral linkse kijkers hevige reacties op.

 

Kijkersreactie


"Ik was een beetje geschrokken van de keuze om een Vlaams-Belanger doodleuk met de kinderen te laten spreken. Deze partij predikt haat en onverdraagzaamheid en dat is toch iets dat we niet bij onze kinderen willen promoten."

Kijkersreactie


"Het is lang niet de eerste keer dat extreemrechts een volledig en uitgebreid platform krijgt. Het is een pure schande dat Karrewiet kinderen misbruikt. Walgelijk. Wat is er aan de hand? Durft u, kan u dat zeggen?"

Als het format bestaansrecht heeft, dan moet je ook aanvaarden dat het niet de plek is voor diepgravende analyse. Nogal wat mediarecensenten vonden de omgang van de partijvoorzitters met kinderen juist releverend. Maar zelf blijf ik toch met wat aarzeling zitten.  De speelse aanpak vind ik geen probleem. Maar zelfs de kijkende volwassenen zullen uit de show weinig onthouden hebben over de verschillende partijstandpunten. Ook al omdat de politici nogal vage antwoorden gaven.  Misschien is dat ook niet erg voor kinderen. Maar ik blijf toch achter met de vraag of "Karrewiet" dan niet beter voor andere formules had gekozen. Terwijl de 6 partijvoorzitters misschien beter waren ingezet voor 18-jarigen die wel volop nood hebben aan informatie over de standpunten van partijen. En voor een publiek van 18-jarigen kan er wel al eens een kritische vraag volgen ...

Met name voor jongeren was er wel "SOS keuzestress". Ik vond dat een prima format. Maar misschien had de aanwezigheid van zes partijvoorzitters in die context meer kunnen renderen.

Was VRT NWS te weinig kritisch voor Vlaams Belang en PVDA?

Nu is zo’n Karrewietshow des te meer verdedigbaar als er dan op andere plekken wel een kritische aanpak is van Vlaams Belang. Maar sommige kijkers vonden dat de winnaars van de verkiezingen, Vlaams Belang én PVDA het te makkelijk hadden gehad in de verkiezingsuitzendingen.

Kiezersreactie


"Moet VRT ook soms gewoon niet het lef hebben om dergelijke partijen geen forum aan te bieden? Ik betaal belastingen zoals mijn Afrikaanse man. Maar nu heb ik het gevoel dat mijn geld gebruikt wordt om mijn kinderen te haten. Weet de "blanke" journalist wat het is om gediscrimineerd te worden?"

Hoewel ik het vaak niet eens was met de dramatische formulering van sommige reacties, heb ik er wel voeling mee dat het af en toe kritischer had gekund. Een paar voorbeeldjes :

Ik heb Vlaams Belang-voorzitter Tom Van Grieken verschillende keren horen zeggen dat zijn voorstellen betaald zouden worden door de transfers af te schaffen. Een oud deuntje bij Vlaams Belang trouwens.  Als journalist heb ik in se geen mening over pakweg de splitsing van de sociale zekerheid in België. Maar ik kan als journalist wel vaststellen dat dat niet volgende week gaat gebeuren en dat het dus lang niet evident is om het geld dat dat eventueel zou kunnen opbrengen aan Vlaamse kant alvast uit te geven. Toch werd de uitleg van Tom Van Grieken meestal probleemloos aanvaard door de VRT- journalisten.

Een migratiestop is naar internationaal recht heel lastig uit te voeren. Wie zich in Brussel aandient en aan de voorwaarden voldoet, heeft nu eenmaal recht op asiel. Het is lang niet eenvoudig om daar iets aan te veranderen. Maar dat werd zelden door een VRT- journalist gezegd.

Het is VRT NWS zelf dat met een mooi "Pano"-onderzoek over Schild&Vrienden kon aantonen dat het fatsoen van voor de schermen niet altijd spoorde met wat er achter de schermen werd gezegd en gedaan. Maar daarna verkreeg Dries Van Langenhove al snel een soort BV-gehalte - ook in andere media - waarbij de gratis, kritiekloze interviewtjes schering en inslag werden. Blijkbaar heeft een redactie het zelf moeilijk om zich te herinneren dat er met die jongeman toch ook iets aan de hand was.

Ook bij PVDA heb ik af en toe wat gemist. Zo heeft die partij nog steeds in haar programma staan dat België uit de NAVO moet stappen. De Russische president Poetin lacht zich allicht een breuk als het land dat het hoofdkwartier van de NAVO herbergt eruit zou stappen.  De vraag werd één keer gesteld in de verkiezingsuitzendingen van "De wereld vandaag".  Ik vond dus wel degelijk dat de vragen aan de partijen aan het uiterste van het landschap wat kritischer hadden gekund.  

Verder wil ik wel even uitdrukkelijk dit zeggen : over het verkiezingsaanbod op Radio 1 ontving ik weinig klachten.

Eindbedenking

Er is wel degelijk reden om voor de redactie het verkiezingsaanbod te evalueren.  Het mocht af en toe kritischer.  Er had meer creativiteit en structuur in sommige debatten gemogen. En de redactie had in deze kabbelende campagne misschien ook meer aan eigen onderzoek en eigen agendasetting kunnen doen.  

Een persoonlijke bedenking is ook : had de burger in het verkiezingsaanbod van VRT wel voldoende het aanvoelen dat het over hèm of hààr ging.  Heeft de burger zich voldoende erkend gevoeld in de reportages?  Kwam hij of zij zelf aan het woord? Of bleef toch vaak de indruk hangen van politici die onder elkaar kibbelden?

Er verschijnen nu tal van analyses over waarom zoveel mensen voor een anti-establishmentpartij hebben gestemd. Opnieuw lijkt het alsof er vooral óver die kiezers wordt gepraat in plaats van met hem of haar. Mét de burger praten kan voor journalisten betekenen dat ze nog beter uitleggen waarom er heel vaak geen eenvoudige oplossingen bestaan.

Maar tegelijk levert onze staat lang niet altijd wat je ervan zou mogen verwachten. Van transmigratie tot eerlijker belastingen, er zijn echt wel tekortkomingen. En ook daar mag en moet het debat over gaan. Want achter een anti-establishmentstem zit vooral ook een roep voor een overheid die haar werk doet.

Bekijk hieronder het gesprek met VRT NWS-ombudsman Tim Pauwels in "De zevende dag."

Video player inladen ...