Verkenners, ontmijners, verzoeners... Welke koninklijke creativiteit mag u de komende weken verwachten?

De onderhandelingen over de vorming van een nieuwe federale regering beloven opnieuw een moeilijke oefening te worden. Voorlopig blijven de twee informateurs aan zet, maar de kans bestaat dat koning Filip in navolging van zijn vader een hele reeks politici het veld in zal moeten sturen. Albert II werd in de benaming van die opdrachten alsmaar creatiever. Gaat Filip dezelfde toer op?

In de constitutionele monarchie die België is, verloopt de formatie op federaal niveau volgens een vast stramien. Na de verkiezingen start de koning een consultatieronde op en ontvangt hij alle (of bijna alle) partijvoorzitters op het Paleis, alsook de voorzitters van Kamer en Senaat. Op basis van hun advies en na overleg met zijn entourage duidt de koning dan een informateur aan. Die moet bij alle partijen polsen wie met wie in een regering wil stappen. Als daar duidelijkheid over is, duidt de koning een formateur aan. Die wordt dan belast met de echte regeringsvorming en leidt de onderhandelingen over het regeerakkoord. Meestal wordt de formateur dan ook de nieuwe eerste minister.

Tot zover de theorie. Want de voorbije 15 jaar liep het enigszins anders. Met name in 2007 en 2010 vlogen de koninklijke functies ons om de oren. Hoe meer de onderhandelingen vastliepen, des te creatiever moest het Paleis uit de hoek komen.

2014: de normale gang van zaken

De laatste regeringsonderhandelingen dateren van 2014. Het waren de eerste van koning Filip, die in 2013 zijn vader Albert II was opgevolgd. Filip sleurde al lang voor de troonwisseling een houtenklaasimago mee en dat uitte zich ook in de formatie. Het werd een saaie boel. Tenminste wat betreft de koninklijke functies. Bart De Wever (N-VA) werd informateur. Nadien kreeg ook Charles Michel (MR) die opdracht. Ten slotte werden Charles Michel en Kris Peeters (CD&V) tot formateur benoemd. Een duobaan. En een van hen werd premier. De kous was af.

Die zogezegde normale gang van zaken doet vermoeden dat het hier om een snelle, zoutloze formatie ging. Niets is minder waar. De socialisten werden voor het eerst sinds lange tijd naar de federale oppositiebanken gestuurd, aan Franstalige kant stapte alleen de MR in de regering (en leverde 7 ministers), Open VLD-voorzitter Gwendolyn Rutten koppelde de federale formatie aan de Vlaamse en op het einde besliste hoog politiek theater over het lot van de gedoodverfde kandidaat-premier Kris Peeters. Het werd Charles Michel. Uiteindelijk duurde de formatie bijna vier maanden.

BELGAIMAGE

2007: Van Rompuy verkent en verzoent, koning Albert ronselt in de Oostkantons

Dan was Filips vader Albert II heel wat creatiever. Al zal hij zelf wellicht de voorkeur gegeven hebben aan bovenstaand scenario. In 2007 strafte het toen nog springlevende kartel CD&V/N-VA de paarse regering Verhofstadt II af. Het stond in de sterren geschreven dat Yves Leterme (CD&V) tot formateur benoemd zou worden en de nieuwe premier zou worden. Maar de Vlaamse eis voor een staatshervorming viel slecht aan Franstalige kant en Albert zou de komende maanden uit een heel creatief vaatje moeten tappen.

Hij startte na de verkiezingen, zoals altijd, met een informateur: Didier Reynders (MR). Maar omdat de communautaire eisen aan Vlaamse en Waalse kant niet verzoend konden worden, was de tijd voor een formateur nog niet rijp. Daarom stuurde koning Albert wijlen Jean-Luc Dehaene (CD&V) het veld in als bemiddelaar. Na hem kwam dan toch Yves Leterme als formateur aan de beurt. Maar hij slaagde er niet in een regering te vormen met de oranje-blauwe partijen aan weerszijden van de taalgrens.

De volgende in de rij was Herman Van Rompuy, die als koninklijk verkenner de tegenstellingen tussen de oranje-blauwe partijen moest wegwerken. Hij gaf nadien de fakkel weer door aan Leterme, die opnieuw formateur werd. Maar ook zijn tweede poging om een regering te vormen mislukte. Nog voor hij zijn formatieopdracht voor de tweede keer teruggaf aan de koning, traden Senaatsvoorzitter Armand Dedecker (MR) en Kamervoorzitter Van Rompuy nog op als verzoeners.

BELGA/DOPPAGNE

Na de twee pogingen van Leterme stelde Albert de toen ontslagnemende premier Guy Verhofstadt (Open VLD) eerst aan als informateur en later ook als formateur van de interim-regering Verhofstadt III. Die moest zich met de belangrijkste lopende zaken bezighouden, terwijl de onderhandelingen over een staatshervorming verdergingen. Toen uiteindelijk Leterme het als premier overnam van Verhofstadt, het was toen al maart 2008 - negen maanden na de verkiezingen, was er van een staatshervorming echter nog altijd geen sprake. Om uit de impasse te raken, stelde Albert drie bemiddelaars aan: Raymond Langendries (CDH), François de Donnea (MR) en Karl-Heinz Lambertz (Sozialistische Partei), op dat moment minister-president van de Duitstalige Gemeenschap.

Maar niet alleen de staatshervoming speelde Leterme parten, uiteindelijk maakte de Fortis-crisis een einde aan zijn regering. En daar was de volgende koninklijke opdracht: ex-premier Wilfried Martens (CD&V) moest als bemiddelaar een nieuwe regering voorbereiden. Na Martens werd Herman Van Rompuy formateur en uiteindelijk premier. Toen eind 2009 Van Rompuy de allereerste Europese president werd, nam Leterme het opnieuw over en grabbelde koning Albert nog eens in zijn opdrachtentrommel. Passeerden nog de revue: koninklijk begeleider Wilfried Martens, koninklijk ontmijner Jean-Luc Dehaene en institutioneel bemiddelaar Didier Reynders. Maar een staatshervorming en een akkoord over de splitsing van Brussel-Halle-Vilvoorde bleven uit. Toenmalig Open VLD-voorzitter Alexander De Croo had er op 26 april 2010 genoeg van en trok de stekker uit de regering. Op naar vervroegde verkiezingen en een nieuwe formatie.

2010: Er bestaat ook zoiets als een preformateur

De formatie van 2010 (én 2011) ging met 541 dagen de geschiedenis in als langste formatie ooit ter wereld. Toch bleef het lijstje koninklijke opdrachten in 2010 beperkter dan in 2007, de opdrachthouders bleven vaak langer aan zet.

Na die vervroegde verkiezingen van 13 juni 2010 kwamen de N-VA aan Vlaamse kant en de PS aan Franstalige kant als grootste partij uit de bus. Koning Albert benoemde Bart De Wever de dag na de verkiezingen als informateur. Na diens opdracht bleek echter dat het ook toen weer nog veel te vroeg was voor een formateur. Opnieuw een bemiddelaar dan maar? De creativiteit van de koning en het Paleis leek echter geen grenzen te kennen, want Albert benoemde Elio Di Rupo (PS) tot preformateur. Zijn opdracht: de standpunten van de verschillende partijen nader onderzoeken en de echte formatie voorbereiden.

Maar zijn werk kon de N-VA en CD&V niet bekoren en werd dan ook niet beloond met een formatieopdracht. De koning koos in de plaats daarvan voor twee bemiddelaars: Kamervoorzitter André Flahaut (PS) en Senaatsvoorzitter Danny Pieters (N-VA), in de pers ook wel eens het olijke duo genoemd. Een maand bemiddelen, leverde weinig op. De volgende aan zet: opnieuw Bart De Wever. Niet als informateur deze keer, maar als koninklijk verduidelijker. Volgens De Wever kwam die naam echter niet van het Paleis zelf, zo zei hij later in het Canvas-programma "De wissel van de macht". "Ik heb van de koning nooit een titel gekregen. Toen ik buitenkwam, stelde de pers mij de vraag of ik informateur was. Ik zei: ik moet de komende zeven dagen de zaken wat verduidelijken. En voor ik het wist was ik clarificateur royal. Of éclair voor de vrienden. (verwijzend naar zijn toen nog omvangrijke gestalte, red.)"

BELGA/LALMAND

Na De Wevers verduidelijkingsopdracht - zijn compromisvoorstel werd door de Franstaligen van tafel geveegd - stapte Johan Vande Lanotte (SP.A) als bemiddelaar de ring in. Na enkele maanden werd hij opgevolgd door informateur Didier Reynders. Die gaf de fakkel niet door aan een formateur, zelfs niet aan een preformateur, maar aan een koninklijk onderhandelaar. Die taak was weggelegd voor CD&V-voorzitter Wouter Beke. Uiteindelijk werd midden mei - elf maanden na de verkiezingen - Elio Di Rupo alsnog formateur. Maar het zou dan nog zes maanden duren vooraleer ons land een nieuwe federale regering zou krijgen. Zoals gezegd: op dag 541.

En wat wordt het in 2019?

Elf dagen na de verkiezingen staat de teller nog op één koninklijke opdracht: Johan Vande Lanotte (SP.A) en Didier Reynders kregen van koning Filip een duobaan als informateur. Die opdracht werd vandaag verlengd. Of er op het koninklijk paleis al een creatieve brainstormsessie heeft plaatsgevonden, voor het geval dat, is niet geweten.