De dam van Vezins en het stuwmeer in 2013. Wikimanche/CC BY-SA 3.0

Bres geslagen in grote Franse dam voor herstel van Sélune en Baai van de Mont Saint-Michel

Deze  week is de eerste bres geslagen in de Vezins-dam in Normandië. De dam zal, net als de stroomafwaarts gelegen dam van La-Roche-qui-boit, afgebroken worden om de Sélune-rivier opnieuw vrij te laten stromen over zijn hele loop. Dat moet de biodiversiteit verhogen in de rivier en in de Baai van de Mont Saint-Michel, waar de Sélune in uitmondt. Het gaat om het grootste damverwijderingsproject tot nu toe in Europa.   

In 2009 nam de Franse regering de beslissing om de 36 meter hoge Vezins-dam en de 15 meter hoge 'La-Roche-qui-boit'-dam op de rivier de Sélune in Normandië te verwijderen, "om de site in overeenstemming te brengen met het Europees recht". In 2010 droeg een rechtbank de elektriciteitsproducent EDF op om tegen 2014 te verzekeren dat migrerende vissen voorbij de dammen konden geraken. 

Concreet gebeurde er echter lange tijd niets en in 2014 schroefde toenmalig minister Ségolène Royal de beslissing zelfs terug. Na jaren van getouwtrek kwam de zaak eind 2017 in een stroomversnelling met de aankondiging door Nicolas Hulot, toenmalig minister van de Ecologische Overgang, dat de dammen zouden afgebroken worden. 

“De ontmanteling van deze oude dammen na bijna honderd jaar waterkrachtproductie is een mijlpaal in Europa's houding ten aanzien van zijn rivieren en energieproductie”, zei Roberto Epple daar toen over.  De Zwitser Roberto Epple is de stichter en directeur van het European Rivers Network, en de bedenker van de "Big Jump", waarbij actievoerders in rivieren en kanalen springen om aandacht te vragen voor de bescherming van waterlopen. 

En ook nu, bij de eerste bres die geslagen is in de dam, spreken milieuorganisaties over een "historisch moment voor de Europese rivieren" volgens het persbureau IPS. Het damverwijderingsproject is immers het grootste tot nu toe in Europa en zal de Sélune-rivier opnieuw volledig vrij laten stromen over zijn 90 kilometer lange loop.

Bij de lokale bevolking is het project omstreden. Er wordt gevreesd voor verlies van banen omdat de stuwmeren, het Grand Lac en het Petit Lac, toeristische trekpleisters zijn. 

Voor de elektriciteitsvoorziening hebben de dammen niet veel belang meer. In 2012 waren ze samen goed voor 0,04 procent van de Franse elektriciteitsproductie. 

(lees verder onder de foto)

De dam en het stuwmeer van La-Roche-qui-boit liggen stroomafwaarts van de Vezins-dam. Epncantonducey/Wikimanche/CC BY-SA 3.0

Baai van de Mont Saint-Michel

Met het verdwijnen van de dammen zullen vissen opnieuw kunnen migreren in de Sélune, waardoor de biodiversiteit in de rivier zal toenemen. Het gaat om de migraties van wilde Atlantische zalm, Europese paling,  elft, lamprei en stekelbaars, die al tientallen jaren door de dammen geblokkeerd worden.

Het damverwijderingsproject wordt ook gezien als een belangrijke stap om de beroemde Baai van de Mont Saint-Michel nieuw leven in te blazen. Die baai is Unesco Werelderfgoed en een van de belangrijkste toeristische attracties in Frankrijk en Europa.

Het afbreken van de dammen is echter niet zonder gevaar voor de baai. Toen men in 1993 de dam liet leeglopen, veroorzaakte dat een ernstige verontreiniging van de baai. Achter de dam hebben zich immers sinds zijn afwerking in 1932 sedimenten opgehoopt en die zijn vervuild met zware metalen, metalloïden, organische stoffen, pesticiden, en nitraten en fosfaten uit kunstmest. 

Voorafgaand aan de afbraak van de dam, heeft men van mei tot september 2018 het stuwmeer voorzichtig laten leeglopen, en bijna 500.000 vierkante meter sedimenten , waarvan men denkt dat ze vervuild zijn, ter plaatse gefixeerd en geïsoleerd, zodat ze geen probleem meer vormen. Dat heeft de staat 20 miljoen euro gekost. 

In de loop van 2020/2021 zal men het stuwmeer van de dam van La-Roche-qui-boit laten leeglopen.

(lees verder onder de foto's)

Het zo goed als lege stuwmeer achter de Vezins-dam in 1993. E.Bonnaire/Wikimanche/CC BY-SA 3.0
Satellietfoto van de Baai van de Mont Saint-Michel bij laag water. ESA/CC BY-SA 3.0 IGO

Zalmen

"De start van de afbraak van de Vezins-dam is een sterk signaal dat aangeeft dat Europa een andere houding wil aannemen. In plaats van dammen bij te bouwen, werken landen aan gezonde rivieren waar de biodiversiteit weer kan toenemen", zei Roberto Epple in een persbericht van het Wereldnatuurfonds WWF. "De natuur kan zich razendsnel herstellen als dammen weer worden weggehaald."

"Ik kijk ernaar uit om opnieuw zalmen te zien zwemmen in de Sélune, een beeld dat we hier niet meer hebben gezien sinds mijn grootouders nog jong waren."

(lees verder onder de foto)

Mont Saint-Michel en het kleine eilandje Tombelaine op de achtergrond. De parking en de dijk op deze foto uit 2006 zijn intussen afgebroken om de zee opnieuw vrij spel te geven rond het eiland en de verzanding tegen te gaan. Ook het vrijmaken van de Sélune past in dit kader, nadat men eerder al aanpassingen had uitgevoerd aan het regime van de Cuesnon-rivier die uitmondt aan Mont Saint-Michel. Uwe Küchler/Wikimedia Commons/CC BY-SA 3.0

Goede ecologische status in 2027

Onder de waterwetgeving van de Europese Unie, de zogenoemde Water Framework Directive (WFD), zijn de Europese lidstaten verplicht om hun rivieren te herstellen, zodat ze ten laatste in 2027 opnieuw een 'goede ecologische status' genieten.

Artificiële barrières, dammen, vormen de grootste bedreiging voor rivieren. Dammen veranderen het ecosysteem in rivieren, ze stoppen de doorstroming van sedimenten en de migratie van vissen. Omdat migratie een belangrijk onderdeel is van de levenscyclus van een aantal vissen, leidt dit tot een afname van inheemse vissoorten.

Dammen en stuwmeren in rivieren verminderden de ecosysteemdiensten die deze waterlopen aan mens en milieu verschaffen aanzienlijk.

Uit een recente studie in Nature blijkt dat nog slechts een derde van de rivieren in Europa vrij kan stromen.

Zicht op het Grand Lac, het stuwmeer achter de Vezins-dam, in 2009. Ikmo-ned/Wikimedia Commons CC BY-SA 3.0