De beroemde skyline van het zakendistrict van Hong Kong Island, gezien vanuit Kowloon.

Hoe zit dat nu met Hongkong? Is dat een deel van China of niet?

De massale betogingen van de voorbije dagen met miljoenen demonstranten hebben de schijnwerpers opnieuw op Hongkong gericht en dan vooral op het erg aparte statuut van die regio, tegelijk een van de belangrijkste financieel-economische centra van de wereld en een uitzonderlijke cocktail van oost en west.

Hongkong is een creatie van Britse -vooral Schotse- zakenlui die begin de 19e eeuw een lucratieve handel in thee, zijde en opium dreven met het gesloten Chinese keizerrijk. Die handelaars wilden toen een veilig steunpunt op de drempel van China, maar onder het veilige Britse rechtssysteem en niet het Chinese. Hun kans kwam in 1842 na de Eerste Opiumoorlog toen een Britse vloot korte metten maakte met de Chinese tegenstanders en het rotsachtige eiland Hongkong ("geurige haven") voor eeuwig werd overgedragen aan Londen. 

Zijne Majesteit de keizer van China draagt het eiland Hongkong voor eeuwig over aan de koningin van Groot-Brittannië en haar opvolgers

Verdrag van Nanjing, 1842

Die nieuwe kroonkolonie groeide snel uit tot een belangrijk handelsknooppunt waar ook andere Europese, Amerikaanse en zelfs Brits-Indische kooplieden onder de paraplu van het British Empire zaken kwamen regelen. De kolonie groeide: in 1860 stond China ook nog het schiereiland Kowloon op het vasteland af en in 1898 werd het erg grote gebied van de "New Territories"  voor 99 jaar verpacht aan Londen. 

Terug naar China, maar niet helemaal

Dat laatste zette een deadline op de Britse controle over Hongkong dat samen met Japan en Singapore uitgroeide tot een belangrijke economische pool en nog altijd een van de belangrijkste financiële centra van de wereld is. Begin de jaren 80 herinnerde China er de Britten aan dat het die "New Territories", zoals afgesproken, in 1997 terug wou en er niet aan dacht om die pachtovereenkomst te verlengen. 

Straat in Hongkong in 1973. 1973 AP

Probleem was dat de stad Hongkong zich intussen tot in die "New Territories" uitgebreid had en de druk bevolkte kroonkolonie zonder die gebieden niet leefbaar was. Intussen was China ook geëvolueerd van een keizerrijk naar een republiek en sinds 1949 tot de communistische Volksrepubliek. Veel inwoners waren net voor het communisme naar Hongkong gevlucht en er groeide onrust.

Londen en Peking vonden in de jaren 80 een compromis: in 1997 zou heel het gebied Hongkong worden overgedragen aan China, maar als een "speciale administratieve zone" nadien voor 50 jaar een apart statuut genieten met vrijheden zoals die van meningsuitging, pers en het kapitalistisch economisch model. Hongkong werd dus Chinees, maar niet communistisch. Twee jaar later zou de Portugese kolonie Macau overigens met vrijwel hetzelfde statuut worden overgedragen.

De Britse premier Margaret Thatcher en haar Chinese tegenhanger Zhao Ziyang ondertekenen het verdrag tot overdracht in 1984. 1984 AP

Spreidstand tussen oost en west

Sindsdien heerst in Hongkong een wankel evenwicht. De inwoners genieten van vrijheden die ondenkbaar zijn in de Volksrepubliek, maar tegelijk probeert Peking die vrijheden en de autonomie uit te hollen. China is intussen een wereldmacht geworden en is -voorlopig althans- politiek niet geliberaliseerd zoals sommigen in 1997 gehoopt hadden. 

De voorbije jaren is het herhaaldelijk tot protest van vooral jongeren gekomen tegen de groeiende Chinese invloed in Hongkong, maar het erg omstreden wetsvoorstel waarmee de regionale regering juridische uitlevering aan China mogelijk wou maken, bleek een brug te ver. Het voorstel is ingetrokken nadat miljoenen Hongkongers op straat kwamen. Het was het grootste protest ooit in Hongkong en de grootste toegeving van Peking sinds de machtsoverdracht. 

Uiteraard is dit niet het einde van de spanning tussen Hongkong en Peking en tikt de klok verder naar 2047 als er een einde komt aan het speciale statuut van Hongkong. Dat is echter nog lang en niemand weet hoe China tegen dan zal evolueren. 

Gele stippellijn: voor "eeuwig" overgedragen eiland Hongkong en schiereiland Kowloon op het vasteland

Rode stippellijn: verpachte "New Territories" (1899-1997)

Onrust Hongkong