Wat als u de ouderdomsoogziekte cataract krijgt in Afrika?

"Toen ik cataract kreeg, kon ik mijn gezin niet meer zien, en mijn rijpe koffiebonen niet meer onderscheiden van de onrijpe. Ik zat daar maar op een bankje te niksen", zegt Ibrahim, een koffieboer van 81 uit het zuidwesten van Rwanda. Bij ons is cataract een makkelijk te behandelen ziekte. Maar veel oudere Afrikanen hebben het geld niet om op tijd naar een arts te stappen. Hoe pakt een land als Rwanda de vergrijzing en de bijkomende kwalen aan? Onze ploeg van VRTNWS zocht het ter plaatse uit.  

Het is druk in het referentieziekenhuis van Kabgayi in de buurt van Muhanga, in het centrum van Rwanda. Patiënten zitten in een blauwe operatiejas te wachten op de ingreep. De ene na de andere schuifelt naar de operatietafel van oogchirurg Théo Tuyisabe (foto onder)  en zijn team. Dokter Théo heeft die ochtend al een veertigtal mensen met cataract of andere oogkwalen geopereerd. Van overal in het land, zelfs van over de grenzen komen mensen zich hier laten behandelen.

Het ziekenhuis is het enige referentieziekenhuis voor oogkwalen in Rwanda. Sinds 1993 wordt de voormalige materniteit van de missie beheerd door de Belgische organisatie Licht voor de wereld, die er de allerarmsten een nieuwe toekomst geeft.  De NGO werkt in negen ziekenhuizen of afdelingen voor oogzorg in Rwanda, Congo en Tanzania en zes onderwijsinstellingen voor kinderen met oogproblemen. 

Dokter Théo Tuyisabe (foto: Katrien Vanderschoot), december 2018

Cataract als grote boosdoener

In Afrika zijn de voorbije twintig jaar opmerkelijk minder mensen blind of slechtziend geworden door chronische oogziektes. Een sterkere daling is het dan elders in de wereld. Toch zijn er nog altijd 32 miljoen Afrikanen slechtziend, vooral ouderen, waarschuwt de Wereldgezondheidsorganisatie. Cataract is goed voor de helft van de oorzaken van blindheid. Nochtans is dat een gemakkelijk te behandelen ouderdomskwaal. 

Een van die blinden door cataract is Ibrahim, die in de wachtzaal geduldig wacht op zijn operatie. De 81-jarige koffieboer uit de buurt van Nyanza in het zuiden is al twee jaar blind. Een ramp is dat, omdat hij nu de rijpe rode koffiebonen niet meer kan onderscheiden van de onrijpe groene bonen. Dankzij Licht voor de wereld wordt Ibrahim hier geholpen. Dokter Théo opereert hem onder plaatselijke verdoving, met kwalitatief hoogstaande apparatuur. Na een half uur beloven we Ibrahim dat we hem later zullen opzoeken. 

Wie doet wat en waar komt het geld vandaan?

Het is duidelijk dat dit referentieziekenhuis dankzij de buitenlandse donor een zeer belangrijke functie heeft in de Rwandese gezondheidszorg. Het ziekenhuis gaat prat op zijn kwaliteitsapparatuur en zijn deskundige personeel. Een gespecialiseerde aanpak dus. In Rwanda werken tegelijk ook andere niet-gouvernementele organisaties zoals Vision for a Nation, die meer gericht zijn op eerstelijnsoogzorg. Zij gaan in de dorpen en kleinere medische centra mensen opsporen met oogziekten en verwijzen die als het moet door naar ziekenhuizen en in laatste instantie naar het ziekenhuis in Kabgayi. Een oogzorg in de twee richtingen dus, maar wat is het aandeel van de Rwandese overheid zelf? 

"De Rwandese overheid zelf baseert zich nog voor een groot deel op buitenlands geld, maar stilaan is ze beginnen te beseffen dat Kabgayi het niet alleen aankan", zegt dokter Theo. "Er zijn de voorbije jaren meer ziekenhuizen bij gekomen en meer oogartsen.  Ik hoop dat er dat in de toekomst nog meer worden." 

De overheid is gaan beseffen dat Kabgayi overladen werd door teveel patiënten en te weinig oogartsen. De voorbije jaren heeft ze het aantal ziekenhuizen en artsen verhoogd. 

Dokter Théo Tuyisabe

Eerste studie tot oogarts

Rwanda heeft op dit ogenblik nog maar 18 oogartsen, die in het buitenland zijn opgeleid. Maar sinds vorig jaar is aan de universiteit van Kigali de eerste opleiding tot oogarts gestart. Dat wijst op professionalisering en die is meer dan noodzakelijk, schrijft ook de Wereldgezondheidsorganisatie in een rapport uit 2017. Het noemt onder meer de personeelsgroei in de gezondheidszorg een aandachtspunt. 

Ook moet Rwanda minder afhankelijk worden van buitenlandse donoren. Volgens de Rwandese president Paul Kagame gaat het de goede richting uit. Tijdens de Europese Ontwikkelingsdagen vorige week in Brussel zei hij aan de RTBf: "we zijn er voor de begroting 2019-2020 in geslaagd om 70 procent van het budget zelf te financieren. Begin jaren '90 was dat nog maar 15 procent. " (lees voort onder foto)

Terugzien

Vier maanden na zijn operatie gaan we Ibrahim opnieuw opzoeken, in zijn dorpje in de buurt van Nyanza. De steden in Rwanda zijn de voorbije jaren enorm gemoderniseerd en ook de hoofdwegen zijn in prima staat, maar diep in de heuvels is lang nog niet iedereen uit de armoede geraakt. Ibrahim woont in een klein huisje. In het kleine binnenerf staat een koe te loeien. Ibrahim is dolblij dat hij ons nu met eigen ogen kan zien.

Trots neemt hij ons mee naar de koffiestruiken achter zijn huis. Hij woelt in de takken en even later liggen de rode bonen te blinken in zijn gerimpelde handen... 

Bekijk hieronder de reportage uit "Het Journaal":

Video player inladen ...