Copyright 2019 The Associated Press. All rights reserved.

De verdeling van de topjobs binnen Europa: een "House of cards" met intriges, afrekeningen en politieke poker 

Deze week werden de vier topjobs binnen de Europese Unie verdeeld, en dat liep allerminst vlot. Het hele schouwspel werd zelfs vergeleken met "verlengingen in een bloedstollende match". Terwijl er enkele topkandidaten naar voren waren geschoven, kwamen er toch verrassingen uit de bus. Maar hoe zit dat juist achter de schermen van die grote Europese carrousel? Een beetje zoals met het politieke poker in de tv-serie "House of cards".

analyse
Rob Heirbaut
Rob Heirbaut is Europa-journalist bij VRT NWS.

Het was even wennen, de voorbije dagen in Straatsburg tijdens de eerste plenaire zitting van het pas verkozen Europees Parlement. Al die nieuwe gezichten. Zestig procent van de parlementsleden zijn nieuwkomers. Sommigen van hen kennen we natuurlijk uit de Belgische politiek, zoals Geert Bourgeois (N-VA), Kris Peeters (CD&V) en Petra De Sutter (Groen). Sommige vaste waarden met jaren ervaring zijn weg (Bart Staes van Groen, Ivo Belet van CD&V), of naar het achterplan verdwenen.

 In het geval van Guy Verhofstadt (Open VLD) is dat zelfs letterlijk gebeurd: hij zit niet meer als liberaal fractieleider op de eerste rij, maar heeft een plaats gekregen ergens tussen de “gewone” parlementsleden.

Voor ons journalisten is het dus ook wennen aan nieuwe gezichten, die vaak een andere stijl hebben. De nieuwe liberale fractieleider, Dacian Cioloş, een Roemeen, staat niet met zijn armen te zwaaien zoals Verhofstadt deed tijdens zijn tussenkomsten. Bij de sociaaldemocratische fractie voerde de voorbije jaren een stevige Duitser het woord. De Duitse sociaaldemocraten hebben fors verloren, de Spanjaarden vormen nu de grootste delegatie bij de S&D-fractie, met een Spaanse fractieleider (Iratxe García) als gevolg. 

De vier topjobs zijn aan bovenstaande mensen gegeven: Lagarde, Von der Leyen, Borrell en Michel.

"House of cards" op zijn Europees

Maar de allerbelangrijkste nieuwkomer die we deze week in Straatsburg zagen, was iemand die níét aan de Europese verkiezingen had meegedaan, en toch de allerhoogste hoofdprijs in de wacht sleepte. Ursula von der Leyen, het “witte konijn” dat dinsdagavond door de Europese regeringsleiders was voorgedragen als opvolger van Jean-Claude Juncker als voorzitter van de Europese Commissie. Aan haar voordracht waren drie Europese toppen voorafgegaan, en een hele periode van intriges, afrekeningen en politieke poker. "House of Cards" (de serie die Netflix ooit op de kaart zette, red.) op zijn Europees. Waarbij het Europees Parlement zichzelf buitenspel zette.

In 2014 had datzelfde Europees Parlement nochtans een “institutionele staatsgreep” gepleegd. Christendemocraten (EVP), sociaaldemocraten (S&D), liberalen (toen nog ALDE, nu Renew Europe) en de groenen dwongen de regeringsleiders om Jean-Claude Juncker (EVP) voor te dragen als Commissievoorzitter. Juncker was een van de spitzenkandidaten die voor de Europese verkiezingen campagne hadden gevoerd om Commissievoorzitter te worden. Amper een dag na de verkiezingen kwamen de partijen overeen dat ze hem zouden steunen, en niemand anders. De regeringsleiders morden, maar hadden geen zin in een lang gevecht met het parlement, en droegen Juncker voor. 

De wraak van Emmanuel Macron

In februari vorig jaar, een jaar voor de verkiezingen, herhaalden diezelfde fracties hetzelfde dreigement: “Wij zullen alleen een Commissievoorzitter aanvaarden die vooraf campagne voerde”. Maar toen al waren er aanwijzingen dat het in 2019 anders zou verlopen. De Franse president Emmanuel Macron had gehoopt dat de Europese verkiezingen van 2019 met transnationale lijsten gehouden zouden worden. Met daarop een beperkt aantal kandidaten, waarop in heel de EU gestemd kon worden. De lijsttrekkers zouden dan meteen potentiële Commissievoorzitters zijn. Hij hoopte zo met een nieuwe partij met een Europees boegbeeld in één klap de dominantie van christendemocraten en sociaaldemocraten te doorbreken, zonder in elk land op zoek te moeten gaan naar bevriende partijen.

Copyright 2019 The Associated Press. All rights reserved.

De EVP verwierp zijn voorstel, en Macron zon op wraak. Hij overtuigde de liberalen om niet meer mee te doen aan het systeem van spitzenkandidaten. Het viel al op na afloop van een informele top in februari 2018 dat liberale regeringsleiders zoals Mark Rutte benadrukten dat het geen automatisme was dat een van de spitzenkandidaten Commissievoorzitter zou moeten worden. (Het is des te ironischer dat de liberaal Mark Rutte de voorbije dagen erg veel moeite deed om de spitzenkandidaat van de sociaaldemocraten, zijn landgenoot Frans Timmermans, Commissievoorzitter te maken.)

Om Macron te plezieren en om zijn partij te kunnen inlijven in de liberale fractie in het Europees Parlement, kwamen de liberalen op de proppen met een “Team Europe” van zeven politici. Een van hen was de Deense Eurocommissaris Margrethe Vestager. Zij deed lange tijd mysterieus over haar ambities. Pas op 26 mei, toen bijna overal de stembussen gesloten waren, zei ze dat ze Commissievoorzitter wou worden. Door veel waarnemers en media was ze al eerder uitgebreid bejubeld als dé wissel voor de toekomst, veel beter en frisser dan de grijze muis die door de EVP was verkozen tot hun spitzenkandidaat, de Duitser Manfred Weber.

De EVP was immers wel doorgegaan met die procedure. Op een groot congres in Helsinki in november 2018 hadden de EVP-afgevaardigden de keuze uit twee kandidaten: de Finse ex-premier Alexander Stubb (triatleet en vlotte communicator), en Manfred Weber, de EVP-fractieleider in het Europees Parlement. Een grote meerderheid verkoos Manfred Weber, ook de Hongaarse premier Viktor Orbán steunde Weber. In een latere fase zou Orbán zijn steun voor Weber wel terugtrekken, maar Weber bleef van zijn opponenten verwijten krijgen dat hij Orbán te lang getolereerd had bij de EVP. Dat, en zijn gebrek aan bestuurservaring, zouden hem duur te staan komen. De sociaaldemocraten “kozen” Frans Timmermans (hij was de enige kandidaat, een tweede kandidaat trok zich terug), ook de groenen en andere politieke families deden dat. Alleen bij de liberalen was er dus mist.

Een mes in de rug van Frans Timmermans

Op 28 mei, twee dagen na de verkiezingen, kwamen de regeringsleiders een eerste keer samen om te bekijken hoe ze het zouden aanpakken. Ze kwamen overeen om één pakket te maken van vier topjobs, om het vinden van evenwichten (geografisch, en tussen partijen, mannen en vrouwen) te vereenvoudigen. Over de toekomstige Commissievoorzitter zei Macron: het moet een sterke en charismatische figuur zijn, iemand met ervaring ook. Het klonk nog niet als een veto tegen Weber, maar het was er een. De afspraak was om de beslissing te nemen op de volgende top van 20 en 21 juni. Twee premiers van de drie grootste politieke families werden uitgestuurd als verkenners. De Belgische premier Charles Michel was één van hen, hij organiseerde een bijeenkomst van de zes in het Egmontpaleis. 

Intussen gebeurde er in het Europees Parlement, in tegenstelling tot in 2014, niets. Vier partijen onderhandelden met elkaar, over een politiek programma voor de komende vijf jaar, maar er werd geen poging gedaan om aan de regeringsleiders één kandidaat voor te stellen. Zelfs een waarschuwing dat de regeringsleiders het niet moesten wagen om een outsider voor te stellen kwam er amper. Alle partijen blokkeerden de kandidaat van de andere partijen. Na afloop van de Europese top concludeerde EU-president Donald Tusk dat er onvoldoende steun was voor Weber, Timmermans of Vestager.

De Spaanse premier Pedro Sánchez (een sociaaldemocraat) concludeerde voortvarend dat er iemand anders gezocht moest worden, waarmee hij zijn eigen kandidaat Frans Timmermans een mes in de rug stak. De sociaaldemocratische fractie in het Europees Parlement stuurde nog een persbericht de wereld in om te verklaren dat Frans Timmermans wél hun kandidaat bleef, maar het was intussen duidelijk dat Spanje een andere prioriteit had, namelijk een topjob binnenhalen voor een Spanjaard: de Spaanse minister van Buitenlandse Zaken Josep Borrell, die uiteindelijk ook voorgedragen zou worden als toekomstig Hoge Vertegenwoordiger voor Buitenlandse Zaken en Veiligheidsbeleid. 

Frans Timmermans met Jean-Claude Juncker (archieffoto). Copyright 2019 The Associated Press. All rights reserved

Geen centimeter vooruitgang

Daar ging echter nog een verrassende wending aan vooraf. Verschillende hoofdrolspelers namen deel aan de G20-top in Japan: Angela Merkel, Emmanuel Macron, Pedro Sánchez en Mark Rutte. Op zondag 30 juni reisden ze van Japan naar Brussel met een verrassend compromis: Frans Timmermans zou Commissievoorzitter worden, de liberalen zouden de opvolger van Tusk mogen leveren (Charles Michel?). De EVP zou genoegen nemen met de Hoge Vertegenwoordiger en met Manfred Weber als voorzitter van het Europees Parlement.

Maar nog voor de top begon op zondag 30 juni, waren er al twee verzetshaarden tegen het plan. De vier “Visegrádlanden” (Hongarije, Tsjechië, Slovakije en Polen) die zich openlijk verzetten tegen Frans Timmermans als toekomstig Commissievoorzitter. Als eerste vicevoorzitter van de Europese Commissie was hij in Polen en Hongarije de voorbije jaren bekend geworden als de baarlijke duivel uit Brussel die hen de les kwam spellen over de rechtstaat. Ook bij de EVP was het verzet tegen het plan-Timmermans groot. Waarom zou de EVP, ondanks verlies nog altijd de grootste fractie in het Europees Parlement, dé topjob uit handen moeten geven aan de sociaaldemocraten? Na een nacht en een voormiddag vergaderen was er geen centimeter vooruitgang, de top werd geschorst, tot dinsdag 2 juli. 

Was plan B eigenlijk niet plan A?

Op die dag kwam Macron met een plan B op de proppen: Ursula von der Leyen, Duits CDU-minister van Defensie en protegee van Angela Merkel, zou de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie worden. Geboren en opgegroeid in Brussel, daardoor ook Franstalig: iets waar Macron mee kon uitpakken. Merkel en de EVP waren ook tevreden, omdat de belangrijkste topjob niet naar een andere politieke familie ging. De Visegrádlanden waren tevreden omdat die topjob niet naar Frans Timmermans ging.

Alleen in de Duitse regering was er heibel: de SPD, coalitiepartner van de CDU, was in alle staten omdat de (volgens hen) onbekwame Von der Leyen naar de allerhoogste job werd gepromoveerd. Merkwaardig: ook veel Duitse kranten en opiniemakers keerden zich tegen de beslissing van de regeringsleiders. “Tijd voor de opstand”, titelde de Süddeutsche Zeitung, die het Europees Parlement opriep om de voordracht van Von der Leyen te verwerpen. Zij was immers geen spitzenkandidaat geweest, ze had geen campagne gevoerd om Commissievoorzitter te worden, en was er niet aan de kiezers beloofd dat alleen iemand van die kandidaten uitgekozen zou worden?

Angela Merkel en Ursula von der Leyen. Copyright 2017 The Associated Press. All rights reserved.

Het moet gezegd: nergens anders in de Europese Unie ging er in 2014 en in 2019 zoveel aandacht naar het systeem van de spitzenkandidaten als in Duitsland. Een van de geestelijke vaders was een Duitser, de voormalige voorzitter van het Europees Parlement Martin Schulz. Als spitzenkandidaat van de Europese sociaaldemocraten ging hij in 2014 in prime time op de Duitse televisie in debat met de EVP-kandidaat Jean-Claude Juncker. In 2019 waren er zelfs twee debatten (een op ARD, en een op ZDF) tussen Manfred Weber en Frans Timmermans (sommige Duitsers vonden dat Timmermans beter Duits sprak dan Weber, die een Beiers accent heeft). Indien de twee grootste Europese politieke families iemand hadden aangeduid die géén Duits sprak, was de media-aandacht in Duitsland wellicht even klein geweest als in andere landen. In Nederland gebeurde overigens iets gelijkaardigs. In 2014 was er amper aandacht voor de spitzenkandidaten. In 2019, toen een Nederlander meedeed in de race, hadden de media plots wel interesse (met onder andere een uitstekend debat in "Nieuwsuur", in het Duits, tussen Weber en Timmermans). In elk geval: Duits bondskanselier Merkel werd door haar coalitiepartner SPD gedwongen om zich bij de stemming over de nieuwe Commissievoorzitter,  te onthouden. Du jamais vu.

Opmerkelijk ook: het plan B (Ursula von der Leyen) was misschien eigenlijk wel vanaf het begin het Duitse plan A. In augustus 2018 (nog voor de aanduiding van Manfred Weber als EVP-kandidaat) schreef de Duitse krant Handelsblatt dat de Duitse regering haar zinnen had gezet op de post van Commissievoorzitter, en niet op die van voorzitter van de Europese Centrale Bank, waar iedereen altijd van uitging. Het was al ruim vijftig jaar geleden dat er nog een Duitser aan het hoofd stond van de Europese Commissie (Walter Hallstein), in Berlijn ging men ervan uit dat daar de echte macht ligt, en niet bij de ECB in Frankfurt. Volgens de krant had de regering ook al twee namen in gedachten: Peter Altmaier (minister en voormalig kabinetschef van Merkel) en … Ursula von der Leyen!

Zal Von der Leyen durven ingaan tegen de Duitse bondskanselier en de Franse president, aan wie ze haar plek te danken heeft?

En zo krijgt Merkel toch haar zin, weliswaar pas in de slotfase van de verlengingen na een lange bloedstollende wedstrijd. Ze komt wel beschadigd uit de wedstrijd. Haar gezag in de Duitse politiek was al aangetast. Ook in de EVP kreeg ze nu weerstand (toen ze Timmermans naar voren schoof). Ze had zelf ook Commissievoorzitter kunnen worden. Frans president Macron verklaarde dat hij er geen bezwaar tegen zou hebben, zolang het Weber maar niet werd. Merkel weigerde, maar met Von der Leyen heeft ze wel een vertrouwelinge die de teugels in handen heeft in Brussel. Zal Von der Leyen durven ingaan tegen de Duitse bondskanselier en de Franse president, aan wie ze haar plek te danken heeft? Ze nam nooit deel aan vergaderingen van regeringsleiders, kent hen en hun gebruiken niet. Op dat punt start ze met een grote achterstand in vergelijking met Jean-Claude Juncker, die als Luxemburgs premier en voorzitter van de Eurogroep jarenlang meedraaide in de Europese politieke “Champions League”. Ter verdediging van Von der Leyen: ook Jacques Delors was nooit premier geweest toen hij Commissievoorzitter werd, en volgens velen was hij de beste Commissievoorzitter ooit.

Macron de winnaar, Weber de pineut

De Franse pers heeft Emmanuel Macron uitgeroepen tot grote winnaar. Hij kon Weber blokkeren, en haalde voor Frankrijk de ECB binnen (IMF-topvrouw Christine Lagarde wordt voorzitter van de ECB). Met Von der Leyen en Lagarde gaan twee van de vier topjobs naar vrouwen, zoals Macron had nagestreefd. Maar had Macron niet geëist dat de nieuwe Commissie­voorzitter iemand moest zijn die sterk en charismatisch was? Op dat punt moet Von der Leyen alles nog bewijzen. Een andere overwinning voor Macron: hij heeft het systeem van de spitzenkandidaten, dat al lang dood was verklaard, nu definitief (in zijn huidige vorm dan toch) kunnen begraven. In Duitsland heeft hij daar geen vrienden mee gemaakt, mogelijk krijgt hij er de rekening nog voor gepresenteerd.

Manfred Weber is de pineut. Maandenlang moest hij aanvallen ondergaan, er werd getwijfeld aan zijn capaciteiten, aan zijn band met Orbán. Hij werd afgeschilderd als totaal onbekwaam. Met een geforceerde glimlach op het gezicht begeleidde hij Ursula von der Leyen woensdag naar de EVP-fractie in het Europees Parlement. Zij kreeg de job waar hij zolang voor gevochten had. Minutenlang werden ze samen gefilmd en gefotografeerd. Het moet een pijnlijk moment geweest zijn voor hem. Een dag later ventileerde hij zijn frustraties in een interview in de populaire Duitse krant Bild. Daarin beschuldigde hij Macron ervan samengewerkt te hebben met … Viktor Orbán, waardoor die twee het democratische Europa beschadigd hebben.

Copyright 2019 The Associated Press. All rights reserved.

Wie bleef met lege handen achter, en wie niet?

Ook de Europese Volkspartij komt gekneusd uit de hele episode. Misschien was het allemaal anders verlopen indien ze niet Weber maar Alexander Stubb als spitzenkandidaat hadden verkozen? Op een bepaald moment circuleerde de naam van de Kroatische premier Plenković (EVP) als mogelijk Commissievoorzitter. Was hij, achter de rug van iedereen, over zijn eigen toekomst aan het onderhandelen? De Bulgaarse premier Borissov (ook EVP) zorgde voor het absolute dieptepunt toen hij live op Facebook begon te onderhandelen met Frans Timmermans, die na drie minuten beleefd vroeg of er gestopt kon worden met filmen. Het leek alsof Borissov bereid was om, in ruil voor wat toegevingen van Timmermans, de eigen EVP-kandidaten te laten vallen. Uiteindelijk koos de EVP ervoor om eieren voor haar geld te kiezen. Liever iemand van EVP als Commissievoorzitter dan iemand anders, ook als het iemand was die geen spitzenkandidaat was geweest. 

Op zich toch een magere buit voor de sociaaldemocraten

De sociaaldemocraten hebben toch ook geen al te beste periode achter de rug. Ze moeten het stellen met de topjobs met de minste macht: Hoge Vertegenwoordiger voor Buitenlandse Zaken en Veiligheidseleid (Josep Borrell). De Italiaan David Sassoli werd verkozen tot voorzitter van het Europees Parlement. Frans Timmermans blijft vicevoorzitter van de Europese Commissie. Op zich toch een magere buit voor een partij die aan een remonte bezig lijkt (in Denemarken en Finland zijn er nu sociaaldemocratische regeringsleiders in plaats van liberalen), en die in het Europees Parlement nog altijd de op een na grootste is.

De liberalen hebben wat ze wilden: ze hebben de almacht van de christendemocraten en sociaaldemocraten doorbroken, en voor Charles Michel de functie van voorzitter van de Europese Raad kunnen binnenhalen. De Nederlandse minister-president Mark Rutte was niet geïnteresseerd in die topjob, en daarom werd er alles aan gedaan om van Charles Michel de nieuwe Europese president te maken. Toen zijn naam opdook als kanshebber, probeerde hij zo weinig mogelijk in beeld te komen. Hij liet zich niet meer zien aan de pers, gaf geen interviews meer. Margrethe Vestager, die volgens The Economist de perfecte Commissievoorzitter zou zijn, moet net zoals Timmermans genoegen nemen met de functie van vicevoorzitter in de Europese Commissie. Voor Guy Verhofstadt valt er ook nog iets uit de bus: hij zal een conferentie mogen gaan leiden, die met een plan moet komen om de Europese Unie democratischer te maken. Dat er zo’n conferentie op stapel staat, is een schuldbekentenis van de regeringsleiders. Of de conferentie iets zal kunnen veranderen is een andere vraag.

De groenen dreigen met lege handen achter te blijven. Zij werden niet betrokken in de hele koehandel. Nu hun stemmen nodig zijn in het Europees Parlement voor de verkiezing van Von der Leyen kunnen ze misschien nog iets binnenhalen. Groene accenten in het programma van Von der Leyen, of een zware portefeuille in de Commissie.  

Opvallend: geen enkele topjob gaat naar iemand uit een Centraal- of Oost-Europees land. Nochtans hadden zowel Europees president Tusk als Macron vooraf gezegd dat de jobs “geografisch gespreid” moesten zijn. Betalen ze de prijs voor hun verzet tegen Weber en Timmermans? Hongarije en Polen zijn nog volop aan het nagenieten van het feit dat ze Weber en Timmermans in het zand hebben doen bijten. Zoals in deze tweet van de woordvoerder van Orbán:

Maar misschien beseffen ze binnen een paar maanden dat ze aan de kant geschoven zijn, wat de kloof tussen West- en Oost-Europa nog kan vergroten. 

Het Europees Parlement, of liever de pro-Europese fracties daar, hebben zichzelf in de voet geschoten. Door zelf liever elkaar onderling te bevechten dan een akkoord te sluiten over één kandidaat, hebben ze de regeringsleiders vrij spel gegeven. Ze hebben de macht die ze verworven hadden via het systeem van spitzenkandidaten weer uit handen gegeven. Alleen indien ze de voordracht van Von der Leyen verwerpen, kunnen ze die macht terugnemen. Maar wie heeft nog zin in een institutionele clash? Dat zal de komende dagen blijken. Op 16 juli stelt Ursula von der Leyen in de voormiddag haar programma voor in het Europees Parlement in Straatsburg, onmiddellijk daarna volgt in principe de vertrouwensstemming. 

Hoe zal het in 2024 verlopen?

De hele benoemingscarrousel was geen verkwikkelijk schouwspel. Zal het in 2024 op een andere manier verlopen? Zullen er dan verkiezingen zijn met transnationale lijsten, zoals Macron graag zou hebben? Gaat de EVP haar verzet hiertegen opgeven? Er zijn wel wat bedenkingen te maken bij die transnationale lijsten. Slechts een beperkt aantal leden van het Europees Parlement zou via die lijsten verkozen worden. De lijsttrekkers zouden dan kandidaat-Commissievoorzitters zijn. Maar waarom zouden de regeringsleiders zich verplicht voelen om dan wél iemand van die lijsttrekkers als Commissievoorzitter voor te dragen. Ook in een systeem met transnationale lijsten zal geen enkele regeringsleider in functie het wagen om zich te outen als kandidaat-Commissievoorzitter en lijsttrekker te worden. Als hij of zij dat wel doet, moet hij/zij onmiddellijk ontslag nemen als premier, zonder enige zekerheid over de toekomst.

Sommigen pleiten voor een radicale ingreep: de burger moet de Commissievoorzitter en/of Europees president rechtstreeks kunnen verkiezen. Weg met de achterkamertjespolitiek. De Amerikanen kunnen hun president tenminste zelf kiezen! Vreemd genoeg komt die kritiek vaak van mensen die niet willen weten van een Europese superstaat, laat staan van een Verenigde Staten van Europa.

Ideetje?

Zelf heb ik een ander en eenvoudiger voorstel om de Europese verkiezingen “Europeser” te maken. Waarom zouden nationale partijen bij de Europese verkiezingen niet verplicht kunnen worden om op te komen met de naam van de Europese partij waar ze deel van uitmaken? In plaats van campagne te voeren als CD&V of Open VLD, zouden ze dat dan doen als EVP of Renew Europe. En dat in alle landen. Eigenlijk is het te vergelijken met wat er gebeurt bij de verkiezingen voor het Vlaams Parlement: de partijen hebben in elke provincie lokale lijsten, met lokale boegbeelden, maar voeren overal campagne met hetzelfde programma.

Partijen die dat willen kunnen nog altijd een spitzenkandidaat aanstellen. Net zoals N-VA bij de Vlaamse verkiezingen Bart De Wever uitriep tot kandidaat-minister-president, en CD&V hetzelfde deed met Hilde Crevits. Nationale partijen die geen deel uitmaken van een Europese partij, kunnen het recht behouden om onder hun eigen naam op te komen. Maar door de andere partijen te verplichten om hun “Europese” naam te gebruiken, zou het voor de kiezer duidelijker worden dat het om andere verkiezingen gaat dan de nationale stembusslag. Hebt u een beter idee? Laat het me zeker weten. 

AP2007