Een sessie van het Lagerhuis in 1749. Die kamer werd in de 19e eeuw verwoest door brand en heropgebouwd. Foto: National Gallery.

Het Britse parlement verdagen of opschorten zoals Boris Johnson wil, kan dat zomaar?

Het Verenigd Koninkrijk heeft een lange parlementaire traditie, maar er bestaat de mogelijkheid om het verkozen parlement (even) buiten spel te zetten. Het is voor premier Boris Johnson wel een erg riskante zet die ook binnen de eigen Conservatieve partij tot revolte kan leiden. 

Op 31 oktober zal het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie stappen. Op die dag eindigt het uitstel dat de EU aan Londen had gegeven. Premier Boris Johnson wil desnoods zonder een akkoord uit de EU stappen, de no-dealbrexit dus, maar in het parlement wordt over de partijgrenzen heen gezocht naar manieren om dat soort brexit -die mogelijk rampzalige economische gevolgen zou hebben- tegen te houden. 

De flamboyante Boris Johnson sluit niet uit dat hij het parlement eventjes buitenspel zet. Copyright 2018 The Associated Press. All rights reserved.

Over de partijgrenzen heen zijn parlementsleden -ook van de Conservatieve regeringspartij- bezig met het voorbereiden van een motie waardoor het parlement een no-dealbrexit of een brexit zonder akkoord met de EU zou blokkeren. Dat zou de verwachte economische schok voor het VK moeten verzachten, maar is uiteraard "verraad" voor de harde brexiteers, zoals Dominic Raab of Boris Johnson. 

Premier Johnson heeft inmiddels aangekondigd dat hij het parlement tijdelijk zal opschorten of verdagen via de procedure van "prorogation". Dat is niet hetzelfde als ontbinden, want dan zouden er automatisch nieuwe verkiezingen komen.

Het verdagen houdt wel in dat het parlement niet samenkomt, geen wetten of vragen stelt en dus niet vervelend kan doen voor de premier of de regering tot de koningin op 14 oktober een toespraak houdt. De parlementsleden kunnen -anders dan bij een ontbinding- wel gewoon hun werk voorbereiden tot de verdaging achter de rug is en alles opnieuw normaal wordt, maar er is dan geen tijd meer om wetgeving goed te keuren om een "no-dealbrexit" te dwarsbomen.

Hoe verloopt dat, zo'n verdaging?

Officieel is het het staatshoofd, in casu koningin Elizabeth II, die de verdaging moet uitroepen in het Hogerhuis of House of Lords. Ze doet dat overigens vaak via een vertegenwoordiger, namelijk op het einde van elke sessie van het parlement elk jaar en opent dan zelf met een toespraak in het parlement de volgende sessie. Intussen is het parlement dus een tijdje opgeschort. 

Koningin Elizabeth II zit wellicht niet te wachten op een rol in een politieke crisis. Copyright 2019 The Associated Press. All rights reserved

Dit is echter een apart geval omdat de verdaging zou worden ingeroepen om te verhinderen dat het parlement een no-dealbrexit zou dwarsbomen, een politiek doel dus. In principe kan de koningin zoiets weigeren, maar in haar lange carrière heeft Elizabeth steeds het advies van haar premier gevolgd (of heeft ze zich daarachter verscholen?). 

Tien jaar geleden deed Elizabeth dat al eens als staatshoofd van Canada toen de conservatieve premier Stephen Harper daar vreesde om door zijn parlement opzijgeschoven te worden. 

Dit is een grondwettelijke schande!

John Bercow, Speaker van het Lagerhuis over de "prorogation" van zijn kamer.

In principe kan een parlement vijf jaar, een volledige periode tussen twee verkiezingen in dus, worden opgeschort, maar dat komt neer op een zo goed als opdoeken van de democratie. In de praktijk was dat in recente tijden nooit langer dan twee weken. In 1948 deed de Labourregering van Clement Attlee dat iets meer dan een maand om een hervorming van het parlement te forceren. In 1997 verdaagde de Conservatieve premier John Major het parlement ook, maar dan enkel in de aanloop naar nieuwe verkiezingen. 

John Bercow, de "Speaker" of leider van het Lagerhuis is niet van plan om zich opzij te laten zetten.

Om een no-dealbrexit mogelijk te maken, zou de regering dat echter weken of meer dan een maand moeten volhouden en dat is in moderne tijden ongezien en wellicht ondenkbaar. 

Een dergelijke maatregel zou politiek erg risicovol zijn en zou het parlement neutraliseren op een ogenblik dat in Londen een van de belangrijkste beslissingen ooit wordt genomen. Bovendien zou een premier dan het verwijt krijgen dat hij de koningin meesleurt in een erg lastige politieke discussie, iets wat premiers de voorbije eeuwen poogden te vermijden.

Parlementaire traditie is heilig in Londen

De parlementaire traditie is als het ware uitgevonden in Engeland als gevolg van een eeuwenoude en bloedige machtsstrijd waarbij de macht geleidelijk verschoof van de vorst naar een tweekamerparlement. U kent wellicht de Magna Carta uit 1215 waarbij hoge edelen de macht van de koning inperkten. Een halve eeuw later werden de kiemen gelegd van een grotere vertegenwoordiging waarbij ook begoede burgers en gewone ridders hun vertegenwoordigers kozen in het House of Commons. 

That the pretended power of suspending the laws or the execution of laws by regal authority without consent of Parliament is illegal

Bill of Rights, 1688

Het conflict culmineerde in de burgeroorlogen van de 17e eeuw toen koningen als Karel I (1625-1649) en zijn zoons Karel II (1660-1685) en James II (1685-1688) parlementen  naar huis stuurden als ze hun zin (of hun geld) niet kregen en de parlementairen daartegen het zwaard trokken (letterlijk).

De "Glorieuze Revolutie" van 1688 en de "Bill of Rights" leidden uiteindelijk tot de verschuiving van de macht naar het parlement en dan vooral het verkozen Lagerhuis. In de 19e eeuw werd het kiespubliek geleidelijk uitgebreid zodat een echte democratie tot stand kwam. Dat model inspireerde andere staten en dan vooral de voormalige "dominions" Canada, Australië, Nieuw-Zeeland, maar ook andere staten zoals India.  

Wie het in zijn hoofd haalt om het parlement maandenlang naar huis te sturen, riskeert dan misschien zijn hoofd niet zoals koning Karel I (onthoofd in 1649), maar kan zich politiek wel ernstig verbranden.