c hilde de windt - 2019 Arles - hdw

Fotofestival in Arles viert 50e verjaardag: fotografie is hipper dan ooit

In de Franse stad Arles vindt voor de vijftigste keer op rij het fotofestival Les Rencontres de la Photographie plaats. Het oudste en belangrijkste fotofestival ter wereld loopt zoals elk jaar de hele zomer lang. Vaut le détour, zou de gids zeggen. Gaat u op vakantie naar de Provence? We geven u alvast wat achtergrond en tips mee voor een beeldrijk Arles.

In de afgelopen halve eeuw is "Les Rencontres" een begrip geworden in de wereld van de fotografie. Alle groten zijn hier gepasseerd. Het festival viert dus zijn 50e verjaardag met, jawel, 50 tentoonstellingen. Sinds het begin worden hier carrières gemaakt, verbonden, gesmeed, projecten geboren.  Tijdens de openingsweek begin juli kwamen er al zo'n 19.000 bezoekers, een verjaardagsrecord. Ondanks de populariteit van series, cinema en video zit de fotografie in de lift. 

“50 jaar Les Rencontres de la Photographie”  is een uitgelezen moment om eens stil te staan bij beeld. Dat doen we niet meer in de dagelijkse tsunami van foto's en filmpjes.

Sam Stourdzé, directeur van het festival.
hdw

1. Verjaardagsexpo's rond 50 jaar Les Rencontres

Zoals dat gaat met verjaardagen zijn er een paar overzichtstentoonstellingen. Heel mooi is de expo van Lucien Clergue en Edward Weston, een Franse en een Amerikaanse fotograaf, Rencontres-'clubleden' van het eerste uur.

Het festival dook in haar eigen archieven. Dat bleek een ongestructureerd rommeltje in een kelder, maar er kwamen maar liefst 3.500 belangrijke  stukken uit. Onverwachte, verrassende collecties teksten, artwork en zo’n 800 foto’s die artiesten aan Les Rencontres hebben geschonken: ontelbare beelden die aantonen dat het festival eigenlijk de geschiedenis van de fotografie schrijft in een notendop. Van zwart-wit naar kleur, van analoog naar digitaal, van documentatie naar kunst. 

Grappig en leuk om zien zijn de affiches van bijna elke jaargang, een ongebruikt afficheontwerp van David Hockney, foto’s van stichter Lucien Clergue, Fontana, Brassai, de ‘zwarte tulp’ van Brihat… Geen klein bier dus. Je kan trouwens zelf participeren aan een verjaardagsalbum. Ben je ooit eerder naar les Rencontres geweest en heb je nog leuke kiekjes? Via de site kun je ze sturen! 

'Toute une histoire! Arles a 50 ans', Eglise des Trinitaires. 

c Brihat '81 'La tulipe noire'

De collectie van "enfant terrible" Magnum-fotograaf Martin Parr

Een bijzondere expo ter ere van de 50 jaar is de boekencollectie van de beroemde fotograaf Martin Parr, Magnum-fotograaf, messcherpe en humoristische chroniqueur par excellence van onze tijd. Sinds 1986 maakt hij bijna onlosmakelijk deel uit van de scène in Arles. In 2004 was hij er artistiek directeur.

Zijn bibliotheek is zo mogelijk nog spraakmakender dan hijzelf. De Londense Tate Gallery kocht ze, als een levend archief. In de gerestaureerde hangars van de oude spoorwegbedding zie je 50 vintage edities van fotoboeken. Elk boek is symbolisch en relevant voor één bepaald jaar. Het geheel geeft je zo een beeld van de grootst mogelijke diversiteit in de fotografie. Een gevoeligheid voor diversiteit die Parrs bibliotheek deelt met het festival.

Voor wie iets heeft met fotografie, met boeken of geschiedenis is dit fijnproeverij.  Bovendien vindt de expo plaats in de oude ateliers van de spoorwegen, op de site van Luma Arles, waar nu ook een iconisch modern gebouw staat van de beroemde architect Frank Gehry. Een wandeling door die wonderlijke plek is op zich al een bezoek waard.

Te zien in Le parc des ateliers, op de nieuwe site van Luma Arles. 

Nan Goldin's iconische boek in de jaren '80 Tate © 2019

2. 'Unretouched Women': vrouwelijke fotografen van het eerste uur

Heel veel disciplines, vooral in de kunsten, hebben de invloed van #Metoo gevoeld. Als er al geen aanzet was om vrouwen meer concrete erkenning en plek te geven, dan is er door die schop in de kont wel een gekomen. In de fotografiewereld was het niet beter dan elders: 86 procent vrouwen leiden wel scholen, zitten op de beeldredacties – de ‘backoffice’ maar slechts 12 procent van de gepubliceerde foto’s komen van vrouwen. 22 procent van het getoonde werk in instituten en musea is gemaakt door vrouwelijke fotografen.

Een vrouwelijke fotograaf verdient vandaag in 2019 evenveel als haar mannelijke collega in 2008. Dat is het topje-van-de-"feiten"- ijsberg die uitgeverij Kerhing bestudeerde. Zij hadden al een structuur om vrouwen in de cinema te steunen, ‘Women in motion’. Die organisatie heeft nu een award ingesteld voor vrouwelijke fotografen. De eerste winnaar – nu dus, in Arles, is de 71  jarige Amerikaanse fotojournaliste Susan Meiselas, lid van het beroemde Magnum-agentschap sinds 1976 en tegenwoordig zelfs directeur van de Magnum Foundation. 

Susan Meiselas in een debat over vrouwen in de fotografie, Arles 2019 hdw

In de jaren 70 vertrok ze als jonge vrouw met haar camera naar het Nicaragua van de Sandinistische revolutie. Het boek dat ze daarover publiceerde was een mijlpaal en icoon in fotojournalistiek. Haar foto’s werden wereldwijd gepubliceerd en bekroond.  Meiselas maakte ook pakkende reeksen over bijvoorbeeld stripteasedanseressen. De manier waarop ze de vrouwen fotografeerde - dichtbij, met waardigheid en trots in hun tristesse en vaak marginaliteit - toont een grote empathie en begrip van en voor de situatie.

©Susan Meiselas / Magnum Photos

Meiselas is al 50 jaar een voorbeeld voor jonge vrouwelijke fotografen. Dat ze er vrouwen mee steunt, vindt ze goed en nodig. "Maar het gaat toch wel om het werk zelf", voegt ze er glimlachend aan toe, in een van de debatten waaraan ze deelneemt. 

De tentoonstelling in Arles toont niet alleen haar werk, maar ook dat van twee andere vrouwelijke fotografen die vrouwen elk op hun eigen manier tonen: echt, intiem, rauw. Abigail Heyman in haar fotodagboek 'Growing up female' (vert: opgroeien als vrouw), Eve Arnold 'The unretouched woman' (vert: De onopgemaakte vrouw) en Meiselas in 'Carnival Strippers'  Een reeks emancipatie in de jaren '70. Bijzonder, deze tijden, om dit te zien. 

De expo van vrouwelijke fotografen Helen Levitt, Abigail Heyamn, Eve Arnold, Susan Meiselas is te zien in Espace Van Gogh, voormalig hospitaal met binnentuin die Van Gogh zou hebben geïnspireerd voor zijn "Le jardin de l'Hôtel de Dieu".

c hilde de windt - 2019 Arles - Espace Van Gogh: oud hospitaal met binnentuin geschilderd door Van Gogh

3. Originele reeksen over leven op zee, tentoongesteld in een oude kapel

Het is ook een vrouw. Niks te maken met de ‘Women in motion” award, maar wel een teken dat Les Rencontres dàt signaal hebben begrepen. Evangelia Kranioti is vrij jong, en elegant. Aan haar portret zou je niet zeggen dat ze rondhangt bij stoere zeelui, of tussen de migranten die in de Griekse havens aanspoelen. Of in het nachtelijke cruiseleven. Toch is het zo, en haar beelden zijn ongezien. Dat geldt voor de manier waarop ze migranten fotografeert, alsof ze in een prachtige film meespelen, of, zoals in onderstaand beeld, een wedstrijd hebben gewonnen.

Haar fotografie houdt het midden tussen fictie en realiteit: het is allemaal echt en meestal schrijnend, maar ze fotografeert de mensen en hun situatie alsof ze in een filmsequentie zitten. Een verhaal. Niet te verwonderen dat Kranioti ook documentaires maakt. Rauw en realistisch, maar met een weergaloze poëzie. Het verhaal van de oude Chileense havenprostitué Sandy in Paraiso bijvoorbeeld, brengt vanuit vrouwelijk perspectief op de kaai de emotionele belevenissen van mannen op zee.
De derde serie gaat over transgenders. Wat heeft dat allemaal met elkaar te maken? Het gaat over ‘displaced’ mensen, die ergens zitten waar ze niet thuis zijn. Migranten, transgenders, mannen op zee.

De levensgrote foto’s hangen in een oude kapel, alsof je in een sacrale bioscoop zit. Boven in het torentje kun je naar een live pinhole-projectie gaan kijken: de skyline van Arles omgekeerd in de koepel. Als je buiten komt zit je aan de oever van de Rhone, op het terras van de befaamde boekhandel Actes Sud. Een beleving op zich. 

Evangelia Kranioti, "Les les vivants, les morts et ceux qui sont en mer",
La Chapelle Saint-Martin du Méjan, Arles

Evangelia Kranioti - migranten ('les vivants..') aan de Griekse kust.

4. Installatie en fotografie: nieuwe ruimtes met afbraakmateriaal van dezelfde plek

Fotografie treedt vaak buiten haar grenzen. De Nederlandse kunstenares Marjan Teeuwen bouwt nieuwe ruimtes op bestaande, vaak niet eerder toegankelijke sites. Ze doet dat met afbraakmateriaal van die sites. In Arles tijdens het festival, dus nu de hele zomer, kun je die bijna tempel-achtige ruimtes bezoeken, die zoals je kunt zien op de foto’s, heropgebouwd zijn met allerlei materiaal dat ze vond in de afbraak van de oude constructie.

In Arles is dat op de oude site van La Croisière, een van de venues van het fotofestival. Maar het project is sowieso tijdelijk. Om het te bewaren wordt het gefotografeerd. Zo kun je in de fototentoonstelling grote beelden zien van vroegere constructies: afgebroken en weer opgebouwd. “Cyclisch, zoals het leven gaat,” vertelde de kunstenares. “Het is de polariteit van de verwoesting, van vallen en opstaan.”

Marjan Teeuwen: installatie in de Croisière, Arles - c hilde de windt hdw

Tegelijk is dit een van de plekken waar je tegelijk een oud en een nieuw Arles kunt ontdekken, een plek buiten het betreden pad. Tentoonstellingen en installaties om Arles en omgeving te (her)ontdekken. Fotografie in al haar glorie laten zien op verrassende, historische, onbekende, of mysterieuze plekken in de stad en daarrond: het was een idee waarmee de stichters van het festival 50 jaar geleden al Les Rencontres op de kaart zetten.

Marjan Teeuwen, "Destroyed Houses", La Croisière, Arles

c hilde de windt - 2019 Arles -

5. Bijna terug thuis: een expo uit de Genste archieven van sociale geschiedenis: Nooit eerder zo getoond

Op 900 kilometer zit je toch dicht bij huis. Zeker als je in de Chapelle de Méjan stuit op een redelijk grote expo rond een tijdschrift ‘Variété”, een tijdschrift rond fotografie in de jaren 30,  opgericht door een zekere Jean-Gustave van Hecke. Het is een wonderbaarlijke verzameling van bewaarde tijdschriften en zo’n 200 foto’s van alle grote avant-garde fotografen: Man Ray, Laszlo Moholy-Nagy, Berenice Abott, Germaine Krull. Dit kostbare archief werd bij toeval ontdekt in 1993 tussen archiefstukken van de ter ziele gegane krant Vooruit. De collectie is ondergebracht bij Amsab, het instituut voor sociale geschiedenis. Daar is eerder al eens een klein deel getoond, maar ter gelegenheid van de 50e verjaardag van Les Rencontres is er nu in Arles een grote expo met 175 foto’s uit dat archief.

In het najaar verschijnt een publicatie met het verhaal van deze archieven: hoe kwamen die in vredesnaam bij de krant terecht, en wel zo volledig? Een detectivestory voor bij de haard, maar voorlopig kan je in Arles terecht voor de real stuff. Een stukje Gent in de Provence.

Variétés, revue d'avant-garde. Berenice Abbot, Florence Henri, Germaine Krull. La Capelle Saint-Martain du Méjan, Arles

c hilde de windt - Uit een editie van 'Variétés', tijdschrift van J.G. Van Hecke, inkijkexemplaar in de leeszaal in de expo

Het festival 'Les Rencontres de la photographie' loopt nog tot 22 september in Arles en ook daarbuiten (Grand Arles Express) . Meer info over het programma en de locaties op https://www.rencontres-arles.com/

Arles, gezien door een live pinhole beeld , in de koepel van de kapel Saint-Martin du Méjan. c hilde de windt hdw