50 jaar Jazz Middelheim in woord en beeld: van de uitgeregende start tot het afscheid van Toots Thielemans

Het festival Jazz Middelheim maakt zich op voor zijn 50e verjaardag. Vanaf morgen palmen jazzliefhebbers Park Den Brandt in Antwerpen weer in. Wij blikken terug op de geschiedenis van het festival dat vermaard is om zijn gemoedelijke sfeer en unieke locatie. 

De vaders van het festival

De man die aan de wieg stond van het festival was Elias Gistelinck. Als productieleider van de jazzsectie van de toenmalige BRT organiseerde hij een reeks jazzconcerten. In de zomer van 1969 programmeerde hij een van die concerten in het Middelheimpark in Antwerpen. Hij kon toen niet vermoeden dat dit zou uitgroeien tot een internationaal gerenommeerd festival dat 50 jaar later nog altijd duizenden jazzliefhebbers lokt.

Hoewel dat eerste concert te kampen had met slecht weer, viel het initiatief in de smaak en zo werden de jazzconcerten van de openbare omroep in het Middelheimpark gaandeweg een traditie. Bij de tweede editie stond er al een tent die plaats bood aan meer dan 2.000 mensen.

Bekijk hier beelden van de eerste uitgeregende editie (uit de documentaire "30ste editie Jazz Middelheim"):

Video player inladen...

Pas in 1973 kreeg het festival officieel de naam Jazz Middelheim. Het verhuisde toen wel van het Middelheimpark naar het nabijgelegen Park Den Brandt. De nieuwe locatie bleek een schot in de roos. Het weidse grasveld omzoomd door een bos, een slotgracht en een kasteel, bepaalt nog altijd mee de unieke sfeer van het festival. 

Bekijk hier beelden van het Middelheimpark en de beginjaren van Jazz Middelheim in Park Den Brandt (uit de documentaire “30ste editie Jazz Middelheim”):

Video player inladen...

Om de organisatie van het festival in goede banen te leiden, haalde Gistelinck radiomakers en jazzliefhebbers Miel Vanattenhoven en later ook Frans Ieven en Marc Van den Hoof aan boord. Zij stonden na verloop van tijd ook in voor de programmatie van het festival. Miel Vanattenhoven groeide uit tot de grote bezieler van Jazz Middelheim. Hij zorgde ervoor dat de gemoedelijke sfeer op het festival behouden bleef en koos ervoor om breed te programmeren. Van swing tot avant-garde, alle jazzstijlen kwamen aan bod. De formule van het festival veranderde wel af en toe. Eerst breidde het uit van vijf dagen tot een week om dan weer in te krimpen tot de oorspronkelijke vijfdaagse. 

In 1983 besliste de openbare omroep om het festival maar om de twee jaar meer te organiseren, omdat het te veel kostte. Dat bleef zo tot in 2007. Dat was meteen ook de laatste editie van Miel Vanattenhoven. Hij ging met pensioen en het leek onzeker of Jazz Middelheim nog zou blijven voortbestaan. 

Bekijk hier beelden van Jazz Middelheim in 1987 en Miel Vanattenhoven over de financiële toestand van het festival (uit Het journaal):

Video player inladen...

Maar toen kwam Bertrand Flamang met een voorstel op de proppen. Flamang had in Gent het Blue Note Festival (ondertussen omgedoopt tot Gent Jazz) uit de grond gestampt en stelde de VRT een samenwerking voor. Jazz Middelheim zou opnieuw jaarlijks kunnen plaatsvinden. Vanattenhoven heeft de verderzetting van het festival zelf niet meer kunnen meemaken. Hij werd ernstig ziek en stierf in april 2008, enkele maanden voor de nieuwe editie. Ondertussen heeft de VRT Jazz Middelheim organisatorisch volledig losgelaten en heeft de stad Antwerpen die rol overgenomen.

Bekijk hier beelden van Jazz Middelheim in 2008 en VRT-producent Nora Nys over de samenwerking met Gent Jazz (uit “Het journaal”):

Video player inladen...

Jezus Christus daalt neer

Jazz Middelheim wordt nu op een professionele manier gerund, maar in de beginjaren ging het er veel informeler aan toe. De organisatoren belden de artiesten gewoon thuis op en spraken persoonlijk met hen af. “Managers bestonden nauwelijks”, zegt Frans Ieven. “We vertelden de muzikanten dan dat we een klein, maar gezellig jazzfestival waren met weinig middelen, waar mensen bijna gratis naartoe konden komen. Zo probeerden we de prijs te drukken.”

Een van de hoogtepunten uit de beginjaren was de komst van de  Amerikaanse tenorsaxofonist Sonny Rollins. “De verwachtingen waren hooggespannen”, herinnert oud-Klaraproducer Rob Leurentop zich. “Sonny Rollins op een podium in een park in Antwerpen, dat was alsof Jezus Christus weer op aarde was neergedaald.” 

Bekijk hier een fragment van het optreden van Sonny Rollins op Jazz Middelheim in 1973 (uit de documentaire “30ste editie Jazz Middelheim”):

Video player inladen...

Ruzie met de bazen

De programmatoren maakten soms ook gewaagde keuzes, die niet iedereen begreep. Toen Cecil Taylor, een van de pioniers van de free jazz, de openingsavond van het festival in 1995 mocht afsluiten, kwam het tot een serieuze aanvaring met de bazen. “Na 10 minuten was de piano volledig ontstemd, omdat die man er enorm op ramde. Sommige mensen gingen weg”, zegt Marc Van den Hoof. "Iedereen was er op de openingsavond, de directie van de VRT, de sponsors", zegt Rob Leurentop. "Na het concert is Piet Van Roe (de toenmalige baas van de radio) uit zijn vel gesprongen, die heeft toen redelijk veel kabaal gemaakt. Wat een beetje bizar is, als je weet dat Cecil Taylor algemeen erkend is als een van de grote pianovirtuozen."

Bekijk hier een fragment van een optreden van Cecil Taylor op Jazz Middelheim in 1995 (uit de documentaire “30ste editie Jazz Middelheim”):

Video player inladen...

Peter Toots Thielemans

Voor de 50e verjaardag van het festival organiseert Jazz Middelheim nu zondag een eerbetoon aan wijlen Toots Thielemans. Dat hoeft niet te verbazen, want de geschiedenis van Jazz Middelheim en Toots Thielemans zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. De Brusselse jazzmuzikant en mondharmonicaspeler was tot aan zijn dood, drie jaar geleden, peter van het festival. 

Opvallend is dat Thielemans pas in 1976 voor het eerst op het festival stond. Hij was in de jaren 70 vooral aan de slag in de Verenigde Staten en nog geen sant in eigen land. Pas vanaf 1981, na een memorabel optreden met pianist Roland Hanna, miste hij geen enkele editie meer. Zijn optredens op Jazz Middelheim groeiden uit tot een jaarlijks ritueel.

Begin 2014, hij was toen bijna 92, nam hij afscheid van het podium. Jazz Middelheim organiseerde een groot tribute voor hem dat hij in de coulissen volgde. Plots kreeg hij toch zin om mee te doen. Hij speelde nog twee deuntjes. Twee jaar later, in augustus 2016, stierf hij.

Bekijk hier beelden van Toots Thielemans op Jazz Middelheim, met onder meer het optreden met Flat Earth Society in 2003 (uit de documentaire "30e editie Jazz Middelheim"):

Video player inladen...

Bekijk hier het laatste onverwachte optreden van Toots Thielemans op Jazz Middelheim in 2014. Hij was toen 92 jaar oud (VRT-archief 2014):

Video player inladen...

Jazz Middelheim loopt dit jaar van 15 tot 18 augustus in Park Den Brandt in Antwerpen. Radiozender Klara volgt het festival op de voet en zendt 4 dagen live uit vanuit een mobiele studio in Park Den Brandt.