Is het uur van de Zweedse coalitie en dus ook het dumpen van het Vlaams Belang aangebroken?

Wat wordt het nu? Met wie gaat Bart De Wever in Vlaanderen in zee, met CD&V of met SP.A? Het eindspel is echt wel ingezet, en (voorlopig) wijst veel op een Zweedse coalitie met Jan Jambon (N-VA) als minister-president. Maar niets is zeker, en aan de uiteindelijke keuze zal wellicht nog een schimmenspel voorafgaan. Zo zou Bart De Wever eventuele partners een fors eisenpakket op vlak van identiteit en inburgering opgestuurd hebben, waarover maandag beslist moet worden. 

analyse
Fabian Lefevere
Fabian Lefevere is VRT-journalist en volgt de politieke actualiteit op de voet

Even een waarschuwing vooraf. In deze regeringsvorming vol theater en plotwendingen, in deze gesprekken vol strategische lekken en pogingen om kandidaat-partners tegen elkaar uit te spelen, is niets zeker. Helemaal niets. Dat is altijd zo bij een regeringsvorming, het behoort tot het politieke bedrijf als een glas wijn bij een vakantieavond. 

De daver op het lijf

Maar deze keer is het allemaal nog wat geprononceerder. En dat heeft uiteraard alles te maken met de aartsmoeilijke verkiezingsuitslag van 26 mei. Met een Vlaams Belang dat uit de doden is herrezen en iedereen – N-VA op kop - de daver op het lijf jaagt. Het veelbesproken signaal van de kiezer, enfin, u kent het wel. Velen handelen nu al met 2024 in het achterhoofd, beducht als ze zijn voor een échte monsterscore van het VB op dat moment. Zo eentje waarbij de partij écht incontournable wordt.

Angst en vertwijfeling regeren. Dat maakt dat de Wetstraat de voorbije weken meer dan ooit een stukje theater opvoerde

Angst en vertwijfeling regeren. Dat maakt dat de Wetstraat de voorbije weken meer dan ooit een stukje theater opvoerde, waarvan het niét de bedoeling was om zo snel mogelijk een regering te vormen, en wel om de eigen achterban te overtuigen hoezeer de verschillende partijen het signaal van de kiezer ter harte nemen. Het opvallendste voorbeeld daarvan is uiteraard de vrijage van N-VA met Vlaams Belang, een relatie waarvan iedereen weet dat ze tot mislukken gedoemd is. 

Eindspel

Maar nu lijkt het er toch op dat het eindspel is ingezet, eindelijk. Uit de mist van de voorbije weken doemen in Vlaanderen stilaan de contouren van een Zweedse coalitie op, met Jan Jambon als minister-president. Daar zetten veel mensen in de Wetstraat hun geld op in. En het scenario houdt steek natuurlijk. Het is de meest homogene meerderheid die er op dit moment te vinden is en ze heeft een min of meer comfortabele meerderheid, met zeven zetels op overschot. Overal duiken geluiden op dat de beslissing zo goed als rond is.

Niet dat zo’n constellatie een wandeling in het park wordt, verre van. De relaties tussen N-VA en CD&V zijn allerminst hartelijk. Bij N-VA leeft de indruk dat CD&V vanaf het begin van de vorige regering(en) stokken in de wielen heeft gestoken en de beschadiging van N-VA als haar eerste en enige doel zag.

De figuur van Kris Peeters was daarvan de belichaming, maar zijn exit naar Europa doet het probleem niet verdwijnen. Zoals één bevoorrechte getuige het zegt: “De krachten van beweging.net (het vroegere ACW, nvdr) zijn op alle CD&V-kabinetten aanwezig. Of het nu met Geens, Beke of Kris Peeters is – dat maakt niet uit.”

Tel daar nog bij dat de herhaling van een Zweedse coalitie er een van verliezers is, en dat wekt toch altijd de indruk dat de partijen het zogezegde signaal van de kiezer niet begrepen hebben. 

En wat met de federale regering?

En wat dan met de federale regering? De SP.A had de link met de PS moeten worden, maar die valt weg in dit scenario. N-VA staat zo een stukje controle af, en voor de PS is dit alweer een incentive minder om federaal met N-VA in zee te gaan. “Het zal de federale regeringsvorming toch een stukje complexer maken”, merkt een socialist droogjes op.

Kunnen de relaties met de PS een aantal N-VA’ers überhaupt wat schelen?

Tegelijkertijd kun je je de vraag stellen of het belang van SP.A in dit scenario niet overdreven wordt, en of de relaties met de PS een aantal N-VA’ers überhaupt wat kunnen schelen. Theo Francken die maakt zich dit weekend op Facebook alweer druk over de Franstalige socialisten en hun weigering om met N-VA te praten.

Sommigen interpreteren de verwachte aanstelling van Jan Jambon (en niet van de eigenlijke kandidaat Bart De Wever) als minister-president als een teken. Dat dit aantoont dat N-VA niet wakker ligt van de federale gevolgen van haar Vlaamse daden. Want Jambon, dat is toch de man die de onbestuurbaarheid van België bepleitte om het confederalisme te forceren. 

Vriezen en dooien

Nuances, bezwaren en tegenargumenten genoeg. Eigenlijk is de zekerste conclusie op dit moment – ondanks de waarschijnlijkheid van een Zweedse coalitie – nog altijd simpel: het kan vriezen of het kan dooien. Sommigen sluiten zelfs een raketcoalitie – geel, oranje en rood – nog altijd niet uit.

Want Bart De Wever wekte de voorbije weken heel sterk de indruk dat hij koste wat kost Vlaams én federaal wil regeren (vandaar dat hij ook de Vlaamse regeringsvorming een tijdje stillegde). “Het lijkt soms alsof hij formateur van álle regeringen wil zijn”, zegt een collega.

Niemand twijfelt eraan dat De Wever ernstig een coalitie met de socialisten overwogen heeft

Niemand twijfelt eraan dat De Wever ernstig een coalitie met de socialisten overwogen heeft, en dat hij zeer zeker Vlaams en federaal wil regeren. Maar als dat via de omweg van de SP.A moet, ligt dat voor N-VA misschien nog moeilijker dan een Zweedse coalitie. Voor de N-VA-voorzitter is het écht wel kiezen tussen de cholera en de pest – wat zijn schijnbare besluiteloosheid kan verklaren.

Naar links zwenken voor N-VA is voor een groot stuk van de N-VA-achterban geen optie – zelfs al is er in Antwerpen al zo’n Bourgondische coalitie aan het werk en zijn er hardnekkige geruchten dat De Wever in ruil voor Antwerpse steun er ook SP.A in de Vlaamse regering zou bijnemen.

Wat we zelf doen, doen we beter

Het grootste bezwaar is echter dat deze formule maar een zetel op overschot heeft. Wat altijd een risico is: dissidente parlementsleden kunnen dreigen om uit de meerderheid te stappen als ze hun zin niet krijgen, en te veel macht en invloed krijgen. Vooral de figuur van Bruno Tobback, die al duidelijk liet weten helemaal geen voorstander te zijn van een SP.A-regeringsdeelname, zou N-VA angst inboezemen.

En een instabiele Vlaamse regering is voor N-VA een waar horrorscenario. De Vlaamse regering is core business voor de partij, veel meer dan het federale. Als het in België misloopt kunnen ze zich terugplooien op hun confederale verhaal, en bij een eventuele mislukking Franstaligen en slechte Vlamingen met de vinger wijzen. Maar in Vlaanderen doen ze het helemaal zelf, dus volgens het aloude adagium moeten ze dat ook beter doen. 

Volgende opdracht: dump het VB

Als het allemaal zo’n voeten in de aarde heeft, dan heeft dat zoals gezegd, met de dreigende aanwezigheid van het Vlaams Belang te maken. Voorzitter Tom Van Grieken gaat er naar de buitenwereld nog altijd niet vanuit dat hij geloosd gaat worden. “We zijn zogezegd al een paar keer geloosd, maar het is nog altijd niet gebeurd”, zegt hij. Het hoeft ook niet te gebeuren, denkt hij, want er is tijd: de Vlaamse regering heeft haar zaakjes op orde en kan nog wel een tijdje doorgaan in lopende zaken.

Van Grieken wil zijn vel zo duur mogelijk verkopen, maar iedereen weet: met het Vlaams Belang kan er op dit moment geen regering gemaakt worden. De weg naar een nieuwe Vlaamse regering gaat altijd via het lozen van het Vlaams Belang, en het lijkt erop dat dat moment nu is aangebroken.

Eén insider zegt dat N-VA de andere partijen een eisenpakket op het vlak van inburgering en identiteit heeft overgemaakt. Een fors eisenpakket, dat wellicht op de tafel van de partijbureaus maandag zal belanden. Die aanpak heeft alvast een voordeel: het zijn de andere partijen die dan zullen moeten ja of nee zeggen, en aantonen dat ze het signaal van de kiezer begrepen hebben. En dan volgt ongetwijfeld nog een rondje zwartepieten, maar kunnen de echte coalitiegesprekken beginnen. 

Eén insider zegt dat N-VA de andere partijen een fors eisenpakket op het vlak van inburgering en identiteit heeft overgemaakt