De skyline van Hongkong, gezien vanaf Victoria Peak op Hong Kong Island. Foto: Base64.

Kan Groot-Brittannië nog een (bemiddelende) rol spelen in Hongkong?

Groot-Brittannië heeft de voorbije weken China gewaarschuwd om de speciale autonomie van de regio Hongkong te respecteren. Die is een gevolg van een verdrag tussen Londen en Peking, maar de machtsverhoudingen zijn intussen fors gewijzigd. Veel Hongkongers kijken intussen naar elders uit.

"Sommige Britse politici denken dat Hongkong nog altijd een Britse kolonie is", zo reageerde de Chinese ambassadeur in Londen Liu Xiaoming vandaag op de onrust in Hongkong. Volgens hem zitten "buitenlandse krachten achter het protest" met de bedoeling om China te verzwakken. "Wij hebben genoeg macht om het protest te bedwingen en zijn daartoe bereid", zo dreigde ambassadeur Liu nog.

De voorbije weken en maanden hebben de Britse regeringen van Theresa May en Boris Johnson China opgeroepen om de afgesproken autonomie van de regio Hongkong te respecteren. Nu reageert het communistische regime in China altijd korzelig op "buitenlandse inmenging in binnenlandse aangelegenheden", maar het Verenigd Koninkrijk heeft in Hongkong wel recht van spreken.

De Britse premier Margaret Thatcher en haar Chinese collega Zhao Ziyang ondertekenen een akkoord over Hongkong. 1984 AP

Zo is de huidige autonome status van Hongkong vastgelegd in onderhandelingen en een akkoord tussen Londen en Peking en geregistreerd bij de Verenigde Naties. Dat gebeurde in de Brits-Chinese "Joint Declaration" uit 1984 die de overdracht van Hongkong naar China in 1997 bepaalde. Londen heeft dus theoretisch wel iets te zeggen over wat er in Hongkong gebeurt en dat tot 2047. In de praktijk is er geen mechanisme om Peking ingeval van "wangedrag" te bestraffen en dat was ook nooit de bedoeling.

In die tekst is uitdrukkelijk bepaald dat Hongkong na 1997 binnen China een autonome regio wordt onder het principe "een land, twee systemen" en dat voor een periode van 50 jaar. Concreet behouden de Hongkongers wat ze onder de Britten al hadden: vrijheid van meningsuiting, van pers, van vereniging, het liberaal economisch model en de rechtsstaat met onafhankelijke rechtsspraak. De inwoners genieten dus van vrijheden die ondenkbaar zijn in de communistische Volksrepubliek China.

Hongkong is geen democratie

Die afspraken tussen Londen en Peking waren gebaseerd op wederzijds belang. Zowel het VK als China vreesden voor een massale uittocht van Hongkongers in de aanloop naar de overdracht in 1997 of daarna. De Britten zaten met het doembeeld van honderduizenden, zoniet meer, Hongkong-Chinezen die zich in het VK zouden willen vestigen. Dat deed denken aan die andere exodus, die van Indiërs die begin de jaren 70 uit het Oost-Afrikaanse land Oeganda waren verdreven en door het VK werden opgenomen.

Ook China wou een "brain and capital drain" vermijden, want vertrekkers zouden doorgaans de meer begoede en getalenteerde Hongkongers zijn en een exodus zou de economische tijger die Hongkong nog altijd is, kunnen laten doodbloeden, waardoor de regio aan belang zou verliezen. 

De afspraken over Hongkong werden gemaakt tussen Londen en Peking, over de hoofden van de Hongkongers heen

Hongkong werd echter geen democratie, maar dat was het ook niet onder Brits bestuur. De regeringsleider of "chief executive" wordt "gekozen" door een college van 1.200 vertegenwoordigers van de maatschappij in Hongkong. Ook wordt slechts de helft van de zetels in de LegCo of Legislative Council -het "parlement"- rechtstreeks verkozen. De rest wordt benoemd door segmenten van de maatschappij die China niet voor de borst willen stoten. 

Veel Hongkongers willen weg

Vertrouwen in China is er nooit geweest en op geen enkel ogenblik was er enthousiasme over de terugkeer naar "het moederland". Hongkong is wellicht het enige gebied waar het einde van de Europese kolonisering door een grote meerderheid betreurd werd. Dat komt vooral omdat veel van de 7,5 miljoen inwoners afstammen van mensen die na 1949 voor het communisme in China naar de Britse kroonkolonie waren gevlucht. Bovendien heeft China systematisch geprobeerd om de vrijheden in Hongkong uit te hollen en dat ligt aan de basis van het huidige protest.

Chinese vluchtelingen hebben het Britse gebied in Hongkong bereikt in de jaren 60.

Opvallend is dat veel inwoners een tweede paspoort hebben, vaak een Brits, maar erg vaak ook een van Canada, Australië, de Verenigde Staten of een ander westers land. Zelfs de echtgenoot en de kinderen van huidig regeringsleider Carrie Lam hebben Britse paspoorten. Veel van die meer begoede mensen hebben overigens al een tweede woning in Londen, Vancouver, Singapore of Sydney en dito banktegoeden. Ze hebben dus enkel een vliegtuigticket nodig om te vertrekken.  

Dat verklaart dat het regime in China aarzelt om de troepen in te zetten zoals tijdens het bloedbad op het Tiananmen-plein in Peking in 1989. Toch kan Groot-Brittannië ook als mede-ondertekenaar van de Joint Declaration daar weinig tegen inbrengen. Londen zit weliswaar in de VN-Veiligheidsraad, maar China ook en beide hebben vetorecht.

De nakende brexit dreigt het diplomatieke gewicht van Londen internationaal aan te tasten

De machtsverhoudingen zijn intussen wel veranderd: China is op tal van vlakken een grootmacht geworden en het Verenigd Koninkrijk is afgedaald tot een tweederangsmogendheid. Dat was het ook in 1984, maar de nakende brexit dreigt het diplomatieke gewicht van Londen internationaal wel aan te tasten, los van eventuele economische problemen. De Britten hebben ook dringend handelsverdragen nodig, onder meer met een onberekenbare Amerikaanse president Donald Trump (die weinig opheeft met Hongkong) en... ook met China.