Politierechters over vluchtmisdrijfplegers: "Straf moet dader persoonlijk treffen"

Het onderzoeksprogramma "Pano" liet daders van een vluchtmisdrijf aan het woord. Het gaf een unieke inkijk in wat iemand drijft om te vluchten na een ongeval en welke straf op hen indruk maakt. Maar wat vinden politierechters met jarenlange ervaring? "Er is geen ideale straf, elke zaak is uniek", zeggen 3 rechters aan "Pano". Het programma sprak uitgebreid met rechters Peter D'Hondt (Dendermonde), Dina Van Laethem (Halle-Vilvoorde) en Geert Vandaele (Veurne).

Een gevangenisstraf, een geldboete, een alternatieve straf zoals een werkstraf, een straf met voorwaarden zoals een cursus volgen, een rijverbod. Het zijn maar enkele voorbeelden van de hoop straffen waaruit een politierechter moet kiezen in het kader van een zaak rond vluchtmisdrijf. Uiteraard binnen een wettelijk kader naar de omstandigheden, maar dat kader blijkt vaak nog ruim. En dus lijkt het wel alsof elke vluchtmisdrijfpleger een totaal andere straf kan krijgen. "De ideale straf bestaat niet", zegt politierechter Peter D'Hondt kordaat. "Iedereen is verschillend. Wat een mens in het verleden al heeft uitgehaald, de omstandigheden: elke zaak is uniek. Een politierechter doet dus geen bandwerk en moet stuk per stuk beslissen, met respect voor de rechten van dader en verzuchtingen van slachtoffer", aldus D'Hondt.

Uw auto of uw vrije tijd

De rechters zijn het er dan ook niet over eens welke straf nu in bepaalde omstandigheden het efficiëntst is. "Koning auto afnemen doet echt pijn", vindt politierechter Dina Van Laethem. "Die staat in elk debat zodanig cruciaal. Daar mogen we niet aankomen want ze hebben toch hun auto zo hard nodig om te werken of om hun zieke moeder te vervoeren. Vandaar dat ik nogal vaak zal teruggrijpen naar een rijverbod", aldus de rechter.

Rijk of arm, vrije tijd is één van de belangrijkste zaken voor iedereen

Politierechter Geert Vandaele

"Ik verkies eigenlijk straffen die raken aan de vrije tijd van de mensen", zegt Geert Vandaele. "Dat treft de dader persoonlijk. Rijk of arm, werkend of niet. Vrije tijd is één van de belangrijkste zaken voor iedereen." En om die reden legt de politierechter vaak een cursus op als voorwaarde. Volgens de rechter moeten daders vaak erg veel moeite doen om de opgelegde aantal uren op tijd te voltrekken. "Sommige mensen hebben niks te verliezen. Ik denk aan een man die moest verschijnen, die een eigen chauffeur had. Wat helpt een rijverbod voor zo iemand? Ik heb hem een cursus van 20 uur gegeven. 20 uur van zijn vrije tijd. Hij had pas op de laatste dag dat het mocht de laatste les kunnen volgen. Daar gaat het om. Die 20 uur deed hem pijn." Vandaele legt vaak een cursus van VIAS rond verkeersveiligheid op. "Die zijn heel dadergericht en heel ingrijpend. Je wordt geconfronteerd met je eigen gedrag. Men laat zien hoe verkeerd men is in houding. Er zijn studies die aangeven dat dergelijke cursussen tot 25 procent minder recidivisme leiden."

Politierechter Geert Vandaele over wat voor hem een goede straf is:

Video player inladen...

Hen laten beseffen wat ze gedaan hebben in die kille cel, heeft een enorm schrikeffect

Politierechter Dina Van Laethem

Het is in ieder geval belangrijk dat de gevolgen van hun daden indruk maken, zeggen de drie politierechters. En dat gebeurt soms al vóór een dader voor de rechter moet verschijnen, bij een voorhechtenis bijvoorbeeld. Dat betekent dat iemand al de gevangenis in moet, in afwachting van het eigenlijke proces. "Een onmiddellijke aanhouding in het kader van het vooronderzoek heeft een enorm schrikeffect. Dat ze beseffen wat ze gedaan hebben in die kille cel en daar tot bezinning komen", zegt Dina Van Laethem. "De korte pijn is inderdaad vaak zeer goed in verkeer. Dan begint het te dagen", vult Peter D'Hondt aan. "Bij sommige mensen toch, maar bij de onverbeterlijke...", zegt Dina Van Laethem.

"Op sommige mensen heeft men geen vat"

Politierechters hebben inderdaad soms vaste klanten, ook als het gaat om vluchtmisdrijf, en dat frustreert hen. "Ik kan alleen maar hopen dat de dader leert uit mijn vonnis. Maar dat dat voor velen ondertussen ijdele hoop is, dat heb ik ook al ontdekt", vertelt rechter Van Laethem. "Je hebt de onverbeterlijke recidivisten. Je kan die 20 bladzijden motivatie van een vonnis geven, ik ga die niet meer veranderen. Die hebben geen respect voor welke Belgische wetgeving ook, ook voor geen Belgische rechtbank meer. En als dat weg is, ja, dan denk ik niet dat wij die nog gaan verbeteren. Echt niet." Ook rechter Dhondt ziet soms veelplegers voor de tigste keer in zijn zittingszaal aankomen. "Op sommige mensen heeft men nu eenmaal geen vat. Ik vrees dat we daar mee moeten leren leven."

Politierechter Dina Van Laethem over onverbeterlijke recidivisten:

Video player inladen...

Op sommige mensen heeft men nu eenmaal geen vat. Ik vrees dat we daar mee moeten leren leven

Politierechter Peter D'Hondt

In een poging om toch impact te hebben op een veelpleger, lijken alle rechters het erover eens dat een gevangenisstraf de enige mogelijkheid is. "Als ik tot de conclusie kom dat er met u niets aan te vangen valt, dan twijfel ik geen seconde over een gevangenisstraf", zegt Geert Vandaele. "Dat geef ik als ik denk, wat moet ik hiermee? Nul inzicht, die zware daden, en dan nog uw verantwoordelijkheid niet nemen. Dan zijn alle andere straffen eigenlijk niet meer van doen." Dat beaamt ook rechter Van Laethem: "Als alle eerdere straffen niet geholpen hebben, dan rest er maar één weg. Het is harde repressie." Of de gevangenisstraf ook écht impact heeft, is niet zeker, maar dat is in sommige gevallen ook een bijzaak. "Op een bepaald ogenblik moet men de veiligheid consolideren en zorgen dat iemand geen gevaar vormt voor iemand anders. De gevangenis is de plek waarvan wij weten dat er geen auto’s rijden", zegt rechter Peter D'Hondt.

Video player inladen...

Maar hoe dan ook, door de vele mogelijke straffen, en de verschillende voorkeuren en visies bij politierechters, zal eenzelfde zaak mogelijk tot een totaal andere uitspraak leiden, afhankelijk van de rechter die die uitspraak doet. Is dat uit te leggen aan de maatschappij? De politierechters lijken er geen graten in te zien. "Elke zaak is anders", zegt Geert Vandaele. "En we beoordelen per dossier, met eer en geweten en met kennis van zaken", vult Dina Van Laethem aan. "Vergelijk het met dokters, de ene zal ook vlugger antibiotica voorschrijven. En sommige zweren bij de alternatieve geneeskunde", zegt Peter D'Hondt.

Video player inladen...

Van rijopleiding tot strafuitvoering

Maar wat kan er dan beter? Hoe kunnen we vermijden dat iemand vluchtmisdrijf pleegt? Daar lijkt geen pasklaar antwoord op te zijn. Onlangs werden de maximumstraffen voor vluchtmisdrijf verhoogd. Maar de politierechters lijken niet overtuigd dat dàt de oplossing is. "Hoeveel keer werden die maxima al uitgesproken in ons land? Je moet de sancties aan de onderkant verstrengen, de minima", zegt Vandaele. "De onderkant? Die is streng genoeg volgens mij", zegt D'hondt dan weer. "Eigenlijk is mijn aanvoelen: hoe strenger de wetgever wordt, hoe meer reden ze hebben om te vluchten", vult Van Laethem aan.

Het hoofdstuk 'Wat te doen bij een ongeval?' ontbreekt bij de rijopleiding

Politierechter Geert Vandaele

In de plaats moet er misschien gekeken worden naar de rijopleiding. "Het hoofdstuk ‘Wat te doen bij een ongeval?’ ontbreekt bij de rijopleiding, zegt rechter Vandaele. "Dat moet anders. De sensibiliseringscursus van Vias die soms gegeven wordt als voorwaarde ná de feiten, dat ze die misschien voor de helft in de rijopleiding steken. Zodat men goed weet wat er gebeurt als je gedronken hebt of drugs gebruikt, of te snel rijdt." Volgens rechter D'Hondt zou een verplichte drugstest bij het behalen van het rijbewijs ook veel opleveren. "Daar haalt men al een groot deel van het onheil uit, waardoor rechters al overbodig worden en ook ongevallen uitgeschakeld worden."

Maar het frustreert veel rechters ook dat ze geen zicht hebben op wat er met de straf die ze hebben uitgesproken ook écht gebeurt. De strafuitvoering dus. Die ligt in handen van het parket. "Een strafdossier, dat is een ketting. Het is een samenwerking van alle actoren. De wetgever, de rechter én het parket, al dan niet de justitiediensten voor de strafuitvoering. Aan de andere stukken van de ketting kan ik niks veranderen", zegt rechter Dina Van Laethem. "Ik kan samen met gans de publieke opinie gefrustreerd zijn en stoppen met mijn job. Of ik kan proberen in eer en geweten een gemotiveerd vonnis maken en hopen."

Zo hebben de politierechters geen zicht op de manier waarop een uitgesproken werkstraf wordt uitgevoerd. "Je zou de veroordeelde zijn werkstraf kunnen laten uitvoeren in een instelling waar zware letsels worden gerevalideerd. Zodat ze kunnen zien welk onheil ze hebben aangericht. Maar we hebben weinig inspraak in het opleggen van een specifieke werkstraf. Dat is een probleem", zegt rechter Van Laethem. "We gaan iemand die zwaargewonden heeft veroorzaakt niet beteren met 300 uren bladeren in het park rapen, he. Doordat we geen zicht hebben op de uitvoering, geef ik dat weinig."

Als een veroordeelde z'n rijbewijs niet inlevert, dan gebeurt daar niks mee

Politierechter Dina Van Laethem

Maar ook de opvolging van rijverboden frustreert de rechters. Denk maar aan het ongeval met vluchtmisdrijf in Schaarbeek in juni, waarbij een meisje van 14 zwaargewond raakte. De dader was een man die eigenlijk op dat moment een rijverbod had. "Een dader moet dan zijn rijbewijs binnenbrengen binnen de 4 dagen op de griffie. Maar als dat iemand is die daar lak aan heeft en het niet doet, dan gebeurt daar niks mee", zegt Van Laethem. "Ze kunnen niet manu militari hem gaan halen en hem in de gevangenis steken. Dat kunnen we maar doen als hij betrapt wordt op rijden ondanks het rijverbod." En betrapt worden, dat hoeft niet snel te gaan. Het gegeven dat een politieagent bij een controle nog steeds niet digitaal kan nakijken of iemand een rijverbod kreeg, leidt tot frustratie. "De uitvoering gaat beter zijn op het moment dat men vlugger kan vaststellen dat iemand ten onrechte rondrijdt", zegt rechter D'Hondt.

Wanneer iemand dan toch betrapt wordt, dan volgt wellicht een gevangenisstraf. Maar ook daar knelt het schoentje volgens de politierechters. "Goed, dan spreken we effectieve gevangenisstraffen uit. En de vraag is, de grote vraag en ik ga ze niet beantwoorden, echt niet: worden die straffen uitgevoerd?", zegt rechter Van Laethem. "En dan komt er bij die herhaalde recidivisten een milieu van straffeloosheid."