Wat kan de drugseconomie van Amsterdam ons leren voor het Stroomplan in Antwerpen?

Deze week verscheen in Nederland een rapport over de vernietigende impact van de drugseconomie in Amsterdam. De studie focust niet zo zeer op het gebruik van drugs, maar wel op de gigantische geldstromen, een kwestie van miljarden euro's, die daarmee gepaard gaan. Het beeld is niet bepaald optimistisch en het leidt tot ongemakkelijke conclusies. "Het is zaak dat mensen zich achter de oren gaan krabben over deze donkere kant van hun vrijmoedige stad"’ Wat heeft De achterkant van Amsterdam te bieden aan het Stroomplan van Antwerpen?

analyse
Dirk Leestmans
De auteur is journalist bij de themaredactie justitie van VRT NWS.

Het was burgemeester Femke Halsema die opdracht gaf aan Pieter Tops, een hoogleraar, en Jan Tromp, een onderzoeksjournalist, om het rapport te maken. Die combinatie is op zich al merkwaardig en of het daarmee te maken heeft, weten we niet, maar in elk geval is het 66 pagina’s tellende rapport bijzonder vlot geschreven. Toegankelijke en interessante onderzoeksrapporten, het kan.

Amsterdam heeft een wezenlijk en belangrijk drugsprobleem, zoveel is duidelijk. Op zich is die vaststelling niet nieuw. Eerder al maakten de professoren Fijnaut en Bovenkerk dezelfde bedenking. Tops en Tromp doen geen nieuw onderzoek, maar spraken wel met tientallen betrokkenen en trachtten op basis daarvan tot een totaalbeeld te komen.

Nauwelijks goeie informatie

En daarmee is meteen het eerste pijnpunt blootgelegd: eigenlijk heeft men nauwelijks goeie informatie. "In onze verkenning hebben we regelmatig moeten wijzen op tekortschietende informatie over soms cruciale onderdelen van de Amsterdamse criminele drugswereld."

De onderzoekers stellen vast dat Amsterdam en drugs twee woorden zijn die vaak in één adem worden uitgesproken. De stad heeft een geschiedenis en cultuur die tolerant is jegens drugs. Meer, het is een toeristische troef die gretig uitgespeeld wordt. Het red light district, de Walletjes, is niet alleen wereldberoemd wegens de historische waarde, maar vooral wegens de prostitutiepanden en (in totaal 150) coffeeshops.

De neonlampen mogen dan sfeervol zijn, de raambordelen, coffeeshops en horeca vormen een niet te miskennen aanzuigeffect op criminaliteit

Amsterdammers en toeristen jagen per dag 4 kilo versneden cocaïne door hun neus, zo blijkt uit analyse van het rioolwater. Dit omvangrijke gebruik schept zijn eigen criminogene infrastructuur, ook omdat de drugs getransporteerd en gedistribueerd moeten worden. De neonlampen mogen dan sfeervol zijn, de raambordelen, coffeeshops en horeca vormen een niet te miskennen aanzuigeffect op criminaliteit.

In het rapport wordt gezegd dat je in Amsterdam sneller een partij drugs thuis besteld krijgt dan een pizza. De Amsterdamse drugsmarkt past zich aan de innoverende technologie aan: drugsmenu’s worden verstuurd via WhatsApp, bestellingen geplaatst via een versleutelde privnote, die na lezing wordt vernietigd. Taxichauffeurs maar vooral ook jongeren verdienen veel geld met het koerieren. 

In Amsterdam krijg je sneller een partij drugs thuis besteld dan een pizza 

Terzijde, er wordt ook veel geld verdiend met de verkoop van nepdope. De onderzoekers spreken over een ware plaag. "Het is een bron van inkomen voor honderden dealers. Per avond varieert de opbrengst van enkele honderden tot soms wel duizend euro. De dealers verkopen gemalen stophoest en paracetamol als cocaïne en ook wel vermalen tl-buis. Wie glas snuift krijgt een bloedneus, een verschijnsel dat zich ook bij cocaïnegebruik kan manifesteren."

Patsers

Het snelle geldgewin is bijzonder verleidelijk, te beginnen bij veel jongeren, niet zelden mensen met een laag IQ die een grote behoefte voelen om erbij te horen, inclusief het dragen van dure merkkledij en zich patserig te gedragen met alles wat daarbij hoort. Daardoor kan de georganiseerde misdaad ook makkelijk een beroep doen op een legertje mensen die de onderlaag vormen van de onderwereld en allerlei hand- en spandiensten uitvoeren. Maar de Amsterdamse politie constateert ook een verschuiving naar boven, naar jongeren uit de middenklasse en hoger.

Cocaïne behoort tot het 'nieuwe normaal' van het sociale leven 

Die verschuiving wordt omschreven alsof het een "normaal" logistiek systeem is, gelijk opgaand met de normalisering van het drugsgebruik. "Eigenlijk alle functionarissen die wij hebben gesproken, stelden vast dat drugsgebruik tot het "nieuwe normaal" van het sociale leven behoort." Cocaïne is de drug van de succesvollen. "Ze zijn extreem druk in hun werk en behoorlijk druk in hun privéleven. Over de volle breedte van het bestaan dient gepresteerd te worden. Het leidt niet zozeer tot verslaving aan cocaïne als wel tot een dringende behoefte aan cocaïne als energiemotor, om aan de gang te blijven. Het lijkt erop dat een deel van de succesgeneratie cocaïne nodig heeft om de permanente pressie op presteren gedurig te kunnen dragen."

Wat we vroeger deden met kaneel en specerijen doen we nu met drugs

Daarbij komt de handelsgeest die in Amsterdam altijd al heerst. "Wat we vroeger deden met kaneel en specerijen doen we nu met drugs," zo staat te lezen. De voormalige Amsterdamse hoofdcommissaris zegt:  "Cocaïne vormt de gelegenheid voor deze criminelen. Met een enorm ondernemerschap, met een enorme kans om snel veel geld te verdienen en iedereen bij je vandaan te slaan." 

Van liquidatie van direct betrokkenen en intimidatie met handgranaten aan de voordeur tot wildwesttaferelen in de openbare ruimte, met slachtoffers onder voorbijgangers.

Geld en geweld

Dat laatste mag ook letterlijk genomen worden. De machtsmiddelen binnen de onderwereld zijn geld en geweld. "Met geweld wordt vaak genoeg de concurrentiestrijd binnen de illegale wereld beslecht. Van liquidatie van direct betrokkenen en intimidatie met handgranaten aan de voordeur tot wildwesttaferelen in de openbare ruimte, met slachtoffers onder voorbijgangers."

Om de business draaiend te houden zijn er in dit circuit lui nodig die wapens kunnen leveren en die sancties kunnen uitvoeren maar net zo goed boekhouders, notarissen en advocaten.  De organisatie van cocaïnetransporten is een miljardenindustrie waarin Amsterdamse criminelen tot de grote spelers behoren. De politie kent de top die bestaat uit ongeveer twintig clusters van maximaal vijf personen.

Het geld vloeit vaak via het hawala-systeem (een informeel netwerk dat gebaseerd is op vertrouwen en waarbij geld kan gegeven worden zonder fysieke overdracht) naar het buitenland. Een ingewijde spreekt in termen van "ettelijke miljarden euro's per jaar" en het is evident dat de politie en justitie hier geen zicht op hebben, laat staan vat. Internationale rechtshulpverzoeken werken nu eenmaal ietwat anders. 

Een kwart van de huizen wordt gekocht zonder geleend geld

Maar wellicht ook een aanzienlijk deel van het vastgoed in Amsterdam is betaald met drugsgeld. Een kwart van de huizen wordt gekocht zonder geleend geld. In een aantal gevallen zal misschien een suikertante de verklaring zijn, maar het laat zich raden dat het geld ook van elders komt. 

Het echte probleem zit niet primair in de drugs zelf, maar vooral in de enorme financiële stromen die met de drugsproductie en -handel samenhangen, in de aantrekkingskracht ervan en in de effecten die daaruit voortvloeien, zo wordt herhaaldelijk gesteld. 

Drug Pride

Die effecten zijn er op een individueel niveau. "Amsterdam heeft ruim baan gemaakt voor een Drug Pride, een bonte optocht van hele en halve drugscriminelen, een penoze van scharrelaars en profiteurs, van bemiddelaars en afpersers, van dubieuze notarissen en makelaars, van crimineel voetvolk als scooterrijdertjes en taxichauffeurs én niet in de laatste plaats van jeugdige koeriers met een waarachtig carrièreperspectief: liquidatie as a service."

Amsterdam heeft ruim baan gemaakt voor een Drug Pride

Maar er is ook een effect op maatschappelijk niveau. Door de immense geldstromen vervaagt de grens tussen onder- en bovenwereld. Schimmige constructies maken het onmogelijk te weten wie werkelijk de eigenaar is van een gebouw. In Amsterdam leeft het idee dat al die va-et-vient winkels (denk aan ijswinkels, belwinkels,….) in de binnenstad de uitdrukking zijn van de grootschalige omzetting van zwart geld naar wit geld. "Er is dus werk aan de winkel. De impact van de drugseconomie op het stedelijk leven is lange tijd onderschat en dient te worden teruggedrongen."

De onderzoekers doen een aantal suggesties die er op neerkomen dat de stad "een stevige en strenge positie moet kiezen" en duidelijk "grenzen moet stellen" door daadwerkelijk in te grijpen in de criminele systemen. Dat vergt niet een zoveelste nieuw project, maar wel een structurele aanpak op lange termijn. 

Quid Antwerpen?

De situatie in Amsterdam kan niet zonder meer vergeleken worden met Antwerpen. Daarvoor zijn de twee steden te verschillend. Los van het algemeen stedelijk karakter is er ook een wezenlijk verschil op de drugsmarkt. Antwerpen is vooral een invoerhaven van drugs, Amsterdam een handelsmarkt voor drugs, weliswaar in grote mate bevoorraad door Antwerpen. 

Antwerpen is vooral een invoerhaven van drugs, Amsterdam een handelsmarkt voor drugs, weliswaar in grote mate bevoorraad door Antwerpen

Zoals bekend heeft Antwerpen sinds begin 2018 een Stroomplan. Met dat Stroomplan wil men de drugshandel en de daarmee gepaard gaande georganiseerde misdaad aanpakken. Veel wordt daar niet over gecommuniceerd en het is voor buitenstaanders dus niet zo duidelijk hoe efficiënt de uitvoering van dat plan verloopt. Burgemeester Bart De Wever (N-VA) liet begin dit jaar in een interview wel zijn ongenoegen blijken over het gebrek aan medewerking van justitie en er sijpelden ook berichten door over onvrede tussen lokale en federale politie.  

Het Amsterdamse rapport kan ook in Antwerpen gelezen worden als een wake-upcall. De drugseconomie is bijzonder ontwrichtend voor een samenleving. Dat is weliswaar bekend, maar wie dat zo allemaal opgelijst ziet staan, schrikt toch van de omvang en de impact van dat probleem. Enkel een doorgedreven en volgehouden aanpak over alle grenzen heen, kan vruchten afwerpen.

"Wat het Amsterdamse beleid vooral nodig heeft is een lange adem. Terugdringing van de drugscriminaliteit vergt een collectief bewustzijn van het vraagstuk over een langere periode. Voor een succesvolle aanpak is Ausdauer nodig – een vermogen om in gang gezette ontwikkelingen en maatregelen voor een periode van tenminste tien tot vijftien jaar vol te houden." Het is niet de enige plaats in het rapport waar het woordje "Amsterdam" vervangen kan worden door "Antwerpen". 

Herbeluister hier het gesprek in "De wereld vandaag" op Radio 1: