Standbeeld voor Karl Marx in Chemnitz, Saksen

Verkiezingen in het oosten van Duitsland: de opkomst van radicaal rechts in "tweederangs land"

Saksen en Brandenburg trekken vandaag naar de stembus. Twee van de zes Duitse deelstaten die tot 1989 achter het IJzeren Gordijn lagen in de DDR. Vandaag, dertig jaar later, is dat onderscheid nog steeds het thema bij de verkiezingen. De politici en de partijen die de voorbije dertig jaar bestuurden, wacht een afstraffing. De nieuwe politieke helden, zijn zij "die nog niets fout gedaan hebben": de rechts-radicale AfD.

Oost-Duitsland, AfD-land

Er gaat geen jaar voorbij of er trekt een Duitse deelstaat naar de stembus. Samenvallende verkiezingen, daar is de Duitser erg beducht voor. Deelstaatparlementen worden om de vijf jaar verkozen. Voor de "neue Bündesländer", de deelstaten die na de eenmaking en de val van de DDR erbij kwamen, betekent dat de zesde keer verkiezingen. 

De verkiezingen vandaag zullen met argusogen gevolgd worden door de rest van Duitsland en ver daarbuiten. Alleen al in Dresden, de hoofdstad van Saksen, zijn we momenteel met meer dan 1.000 journalisten uit het buitenland om de verkiezingen te verslaan. De peilingen wijzen dan ook op een klinkende overwinning voor de AfD.

De grootste zal de radicaal rechtse partij in Saksen net niet worden, in Brandenburg misschien wel. Maar de scores doen Duitsland toch beven: volgens de peilingen halen ze een kwart van de stemmen in Saksen, net iets minder in Brandenburg.  Niet dat die peilingen als een totale verrassing komen: ook bij de voorbije nationale verkiezingen kleurde het oosten al donkerblauw, zeer AfD.

(lees verder onder de kaart)

Je ziet als het ware de grens tussen het vroegere West- en Oost-Duitsland terugkeren in de resultaten van het AfD: op een district rond Potsdam na, haalde de partij overal in het oosten minstens 15,5 procent van de stemmen in 2017. Nu twee jaar later zal dat nog meer uitgesproken zijn.

Je ziet als het ware de grens tussen het vroegere West- en Oost-Duitsland terugkeren in de resultaten van het AfD

Nochtans is de AfD geen Oost-Duitse partij: bijna het hele bestuur bestaat uit West-Duitsers of West-Duitsers die naar het oosten verhuisd zijn. De liefde van de Oost-Duitsers voor het AfD heeft dus niets met de bodem te doen, eerder met een gevoel.

Vluchtelingencrisis als lanceerbasis

De AfD is landelijk beginnen door te breken na de zomer van 2015;  de zomer die in Duitsland bekend staat als de "Wir schaffen das"-zomer. Door zich diametraal tegenover het vluchtelingenbeleid van bondskanselier Merkel (en zowat alle andere partijen) te plaatsen, haalde de rechts-radicale partij stemmen bij velen die al langer bepaalde gevoelens onderdrukt hadden.

De AfD is ook de eerste radicaal-rechtste partij die in Duitsland sinds de Tweede Wereldoorlog wortel kon schieten. De vluchtelingencrisis vormde de perfecte lanceerbasis. De voorbije jaren hing het succes van de AfD dan ook samen met antimigratiegevoelens. De partij zelf speelde er in "Dorfstrasse" en Bondsdag gretig op in.

Toch is het des te opvallender dat de partij dan specifiek in het oosten zo goed scoort. Van alle vluchtelingen die naar Duitsland kwamen, gingen er het minste naar het oosten. Ook voor 2015 woonden amper buitenlanders in het oosten. Zo zie je op onderstaande kaart de oost-westgrens duidelijk weerspiegeld.

(lees verder onder de kaart)

Vanuit die optiek zijn de klinkende scores van het migratiekritische AfD des te opvallender. Al speelt de angst om "even multicultureel te worden als het westen" wel mee.

"Het is niet (alleen) de migratie, beste Berlijn"

Alleen draait het in het oosten om veel meer dan migratie. We zijn in Dresden, in het Ballhaus Hilbersdorf, in een buitenwijk van Chemnitz. Hier verzamelt de AfD-aanhang vanavond om te luisteren naar Jörg Meuthen. Meuthen is de officieuze "nummer 3" van de partij, na de leiders Weidel en Gauland. Hijzelf komt uit Baden-Württemberg, in het zuidwesten van Duitsland. "Mijn laatste vakantiedagen spendeer ik graag om mijn partijgenoten hier in Saksen en Brandenburg te ondersteunen. En eerlijk? Het oosten voelt als thuiskomen voor mij. Ze zeggen vaak dat dit het donkere land is, maar voor mij is dit hier net het heldere Duitsland", aldus een enthousiaste Meuthen.

(lees verder onder de foto)

Bijeenkomst AfD in Chemnitz-Hilbersdorf

Er gebeurt al dertig jaar niets voor het oosten

Gudrun, gepensioneerd AfD-stemmer uit Chemnitz

In de bloedhete zaal zitten vooral oudere mannen en vrouwen, een paar tientallen jongere mannen en twee jonge vrouwen. "Wij komen luisteren naar de AfD omdat die de waarheid vertellen. Dingen die de andere partijen voor ons verzwijgen, daar is de AfD wel eerlijk over". Een oudere man: "We zijn dertig jaar één land, maar voor ons is er niets gebeurd. Niets. Altijd maar beloven, maar als de verkiezingen voorbij zijn, gebeurt er niets". Veel instemming rond hem.

Achteraan rechts zit Gudrun. Zij wenkt me al de hele tijd. "Laat mij het verhaal vertellen van het oosten en onze pensioenen. Wij hebben hard gewerkt, ons hele leven in de DDR. Maar onze pensioenen zijn pakken lager. Te laag om van te leven. Sommigen van ons moeten nog bijklussen, andere zamelen leeggoed in om zo een cent bij te verdienen. En dat na 30 jaar, mijnheer. We hebben een opstand tegen ons regime tot een goed einde gebracht, destijds. En daarna liep en loopt er in het oosten niets meer."

Veel knikkende gezichten. Ook een dertiger vertelt het mij. "Wij worden scheef bekeken door het westen. Daarom zijn wij hier".

Middelvinger naar Berlijn

Een stem voor de AfD betekent hier in de eerste plaats een middelvinger uitsteken naar Berlijn. Omdat de gemiddelde AfD-stemmer in het oosten de achterstelling beu is. Van nature stemt Oost-Duitsland al een paar decennia duidelijk meer voor protestpartijen dan het westen. Tot vorige verkiezingen gingen die stemmen naar Die Linke, de uiterst-linkse partij. Maar de migratiecrisis waarin de AfD forse taal tegen vluchtelingen sprak en het feit dat Die Linke hier en daar meebestuurt en deel "van het systeem" geworden is, heeft dat protest sterk naar rechts doen afslaan.

(lees verder onder het audiofragment)

Copyright 2019 The Associated Press. All rights reserved

En het antwoord van Meuthen? Niet veel. Het ging eigenlijk niet over het oosten. In zijn 47 minuten lange speech, ging het bijna alleen over wat de andere partijen verkeerd deden. Over migratie amper iets, over het oosten alleen een vaag compliment. Concrete antwoorden op de verzuchtingen kwamen er niet. Maar het kan het plezier in de zaal amper drukken. "De AfD is toch anders dan die andere die we niet vertrouwen". 

"Abgehängtes Deutschland" is boos

Het Duitse weekblad "Der Spiegel" had het vorige week uitgebreid over de "Ossi's", de populaire term voor Oost-Duitsers. Daarin hadden ze het ook uitgebreid over het tweederangsgevoel van de burgers in het oosten, in "abgehängtes Deutschland", achtergebleven Duitsland dus. 

Een week rondrijden door het prachtige beboste Brandenburg en het historische Saksen, leert mij dat het ongenoegen inderdaad diep zit, niet alleen bij de AfD-stemmers. We zijn in de Lausitz, het uiterste zuidoosten van Brandenburg en het noordoosten van Saksen. Het is een regio die al ruim een eeuw leeft van de bruinkool: vervuilende kolen, zo'n 40 tot 60 meter onder de grond, die in dagbouw (in groeven) worden afgegraven. Honderden vierkante kilometers bos, land en dorp zijn de voorbije eeuw verdwenen. 

In 2038 is het definitief gedaan. De Bondsregering van CDU en SPD heeft die beslissing genomen. In de plaats komt 40 miljard euro hulp aan de bruinkoolregio's, waaronder dus de Lausitz. 

In Hornow, een dorp van goed 400 zielen hartje Lausitz, maken de Brabanders Goedele Matthijssen en Peter Bienstman al 27 jaar Belgische chocolade in het bedrijf Felicitas. "Onmiddellijk na de val van de Muur zijn we hier begonnen. Dit was een van de grote collectieve boerderijen. In het begin keken de mensen ons met veel scepsis aan. Niemand kon het geloven dat het ging lukken, maar uiteindelijk werkt het wel". Het bedrijft stelt 72 mensen te werk in Oost-Duitsland, 60 in Hornow zelf. "We noemen het wel eens het nieuwe zwarte goud van de streek".

Terwijl een aantal werknemers chocoladefiguren voor een biowinkel in Berlijn maakt, denken Peter en Goedele na over hoe het verder moet met de streek. "Het geloof in eigen kunnen zou alvast hoger moeten", vinden ze.

Peter Bienstman en Goedele Matthijssen van Felicitas in Hornow, Brandenburg

Geen trein, een slechte snelweg, geen internet, geen GSM-bereik

Peter Bienstman van bedrijf Felicitas in Hornow, Brandenburg

"Maar er is wel dringend infrastructuur nodig. Dat de regio zich achtergesteld voelt klopt en is heel terecht", zegt Peter. "Als mensen van Berlijn naar hier komen, dan sukkelen ze eerst over een slechte snelweg, een treinverbinding als alternatief is er niet. Als ze hier zijn is er geen internet en zelfs met de gsm bellen lukt niet. Er is op dertig jaar wel heel weinig voor deze streek gebeurd". Als de kolen weg zijn wordt het er niet eenvoudiger op.

(lees verder onder het audiofragment)

Bruinkool

Die kolen zorgen voor onrust een twintigtal kilometer verderop, in Proschim. Dat dorp wordt mogelijk het laatste dat moet verdwijnen voor de bruinkool. Volgend jaar wordt de beslissing genomen. Ik heb er een ontmoeting met Sybille Tetsche, eigenares van restaurant Schmeckerlein. Tetsche zelf is van Proschim afkomstig en keerde na jaren onzwerving terug naar haar eigen dorp en startte een restaurant. "Om de boel hier wat leven in te blazen. Dit dorp leeft al jaren met de angst te moeten verdwijnen. Het heeft straten, families verdeeld tussen voor- en tegenstanders van de bruinkool. Jonge mensen zijn intussen vertrokken". 

Sybille neemt me mee naar wat ooit Haidemuhl was, een dorp een halve kilometer verderop dat intussen ontruimd is om afgegraven te worden. "Daar stond mijn lagere school, hier huizen". Intussen is er op wat ruïnes na amper nog iets te zien." 

(lees verder onder de foto)

Bruinkoolontginning vlakbij Proschim, Brandenburg

Op het einde van de vroegere centrale straat van Haidemuhl komen we uit bij de bruinkoolmijn. Grote machines halen de bruinkool uit de grond. "Dat is toch echt niet meer van deze tijd", vindt Sybille. "Vroeger in de DDR waren die kolen nodig om ons te verwarmen.  Nu eigent de mens zich toe wat eigenlijk niet van hem is". En ze heeft een wens voor haar dorp: "Dat Proschim wel mag blijven bestaan en dat na de kolen de regio opleeft. Ik hoop dat jonge mensen terugkeren, iets proberen. Want dat is dringend nodig. Nu blijven enkel de ouderen achter. Maar om dat te bereiken zijn veel investeringen nodig. Dat moeten we doen".

Maar niet iedereen wil de bruinkool weg. In Cottbus zit de vereniging "Pro Lausitz" van oud-rechter Wolfgang Rupieper. Hij heeft een vereniging opgericht met als doel "de kolen zo lang mogelijk open te houden". Volgens hem komt de bevoorrading van elektriciteit in gevaar zonder bruinkool. Bovendien heeft ook de streek de kolen nodig. "Zo'n 18.000 jobs zijn rechtstreeks of onrechtstreeks afhankelijk van de bruinkool. Deze streek heeft sinds 1989 al veel kwijtgespeeld. Dit willen we niet nog eens".

(Lees verder onder het audiofragment)

Maar Wolfgang Rupieper beseft dat de streek zwaar verdeeld is over de kwestie. En twee politieke partijen profiteren van die polarisering: de AfD, die de bruinkool wil houden en de Groenen die ze onmiddellijk weg willen. Het zijn twee partijen die het hier in de regio goed doen in de peilingen. Voor degene die strijdt voor zijn job, voor de trots van de streek of voor degene die strijdt voor zijn huis, zijn natuur.

Ander en beter

Het verhaal van de Lausitz is er één, maar zo hoor je hier in het oosten nog verhalen. Over de bus die niet meer komt, de media die alleen over het oosten berichten als "rechtse nazi's", de West-Duitsers die zich geen moer voor de streek interesseren, de grootste bedrijven die allemaal in het westen zitten.

De uitslag vanavond wordt vermoedelijk een nieuwe oplawaai voor de "oude partijen", zij die het beleid vertegenwoordigen. Volgens de peilingen zouden de CDU in Saksen en de SPD in Brandenburg nipt de grootste blijven, maar wel met zwaar verlies. De laatste weken doen de "oude partijen" veel moeite om de harten in het oosten te veroveren. De CDU is trots op de kolenmiljarden, de SPD wil een vermogensbelasting, Die Linke wil haar Berlijnse maximumhuurprijzen nationaal doordrukken. De SPD en CDU beloven hogere pensioenen. De regering (op Merkel na allemaal ministers uit het westen) herontdekt het oosten. Het zijn maatregelen die het oosten moeten doen vergeten dat ze het oosten vergeten zijn. 

Maar intussen wordt de protestpartij bij uitstek, de AfD groter en groter. Het lijkt alsof de wake-up-call uit het oosten na dertig jaar steeds luider klinkt. Het zal aan de politiek, ook na de verkiezingen, zijn, om echt een antwoord te vinden en de muur en het ijzeren gordijn helemaal te slopen.

De Muur is intussen al langer weg dan hij er gestaan heeft. Het wordt tijd

Herbekijk hier de reportage in "Het Journaal":

Video player inladen...