4 tot 10 september 1944: België bijna helemaal bevrijd

In deze reeks geven we een overzicht van de belangrijkste gebeurtenissen in het laatste jaar van de Tweede Wereldoorlog. Deze week van 4  tot 10 september 1944.  Behalve de meest noordelijke delen wordt heel België bevrijd. Daaronder ook Antwerpen met zijn haven, die voor de geallieerden van groot belang is. 

Antwerpen, met zijn zo belangrijke havendokken, is in geallieerde handen.

Iets voor de middag van de 4de september zijn Britse tanks, onder luitenant-kolonel Silvertop, via Hoboken Antwerpen binnengereden, na slechts enkele schermutselingen.

De tanks van de 11de pantserdivisie waren vanmorgen vanuit Wolvertem vertrokken, richting Boom. Onderweg, op het kruispunt met de weg naar Dendermonde, liep Robert Vekemans naar hen toe. Deze ingenieur was op eigen initiatief uit Antwerpen gekomen om de bevrijders goede raad te geven.

Een Britse tank in Antwerpen. Foto NAM

Vekemans overtuigde de Britten om niet rechtdoor te rijden: de Duitsers hadden de brug over het kanaal van Willebroek ondermijnd. Door rechtsaf te slaan kon­den de tanks via een omweg ongehinderd het kanaal en de Rupel oversteken.

Bij de ingang van de Scheldestad boden de Duitsers relatief weinig weerstand. De Britten werden meteen toegejuicht door een dolle bevolking. Het enthousiasme was zo groot dat de militaire operaties erdoor gehinderd werden. De Duitsers waren immers nog altijd in de stad.

Patrouille van het Geheim Leger in Antwerpen. Foto CDH.

Het verzet was intussen in gevecht met de bezetter. De verzetsgroepen (Geheim Leger, Onafhankelijkheidsfront, NKB, Witte Brigade, Groep G) hadden in Antwerpen een gezamenlijk commando gevormd.

Een havenbataljon van 600 weerstanders onder leiding van Eugène Colson is erin geslaagd de sluizen en dokken onbeschadigd onder controle te krijgen.

Duitse krijgsgevangenen worden weggevoerd nabij het Centraal Station. © IWM (BU 570)

Om 20.30 uur heeft de Duitse generaal Stolberg gecapituleerd. Zijn troepen (een allegaartje van onervaren Duitsers, overgelopen Russen en collaborateurs) hebben zich dan snel overgegeven. Een aantal van hen werden in lege kooien van de dierentuin opgesloten.

Baron Georges Holvoet, die tot 1940 provinciegouverneur was, heeft intussen het bestuur weer overgenomen.

Krijgsgevangenen in een leeuwenkooi van de Antwerpse dierentuin. © IWM (BU 559)

Brussel viert bevrijding

Terwijl de eerste Britse tanks Antwerpen naderden, was het in Brussel al één groot feest rond de bevrijding.

De tanks van de Guards-Pantserdivisie reden in de ochtend triomfantelijk door de centrale lanen van de hoofdstad. Kort daarop voegden de Belgen van de Brigade Piron zich bij hen. De Belgische militairen namen deel aan het beleg van Le Havre toen ze toestemming kregen te helpen bij de bevrijding van hun land.

Belgische militairen defileren door Brussel/ Foto CEGESOMA

's Namiddags paradeerden Belgische en Britse troepen door de stad. Het feest werd even verstoord doordat een Duits vliegtuig enkele salvo's los­te. Het publiek stoof uit elkaar, maar de parade duurde gewoon voort.

Kolonel Piron legde vervolgens bloemen neer op het graf van de onbekende soldaat. Hij en andere bevelhebbers zijn ontvangen door de Brusselse burgemeester Jef Vandemeulebroek, die opnieuw bezit heeft genomen van zijn stadhuis.

Vandemeulebroek was in 1941 door de Duitsers afgezet en omdat hij toen had aangekondigd dat hij  zich als de wettelijke burgemeester bleef beschouwen, kreeg hij een verplichte verblijfplaats buiten Brussel. Nog voor de komst van de eerste Britse tanks is hij stiekem teruggekeerd. 

Een enthousiaste menigte op het de Brouckèreplein. Foto CEGESOMA

De door de bezetter aangestelde (Vlaamse) oorlogsburgemeester van Groot-Brussel, Jan Grauls, is in zijn woning in Oudergem door het verzet gearresteerd. In de Wetstraat nemen vele hoge ambtenaren weer de plaats in die onder de bezetting door sympathisanten van de Nieuwe Orde waren ingenomen.

De commandanten van de Grenadier Guards – een elitebataljon van de Britse divisie - zijn ontvangen door koningin-moeder Elisabeth, het enige lid van de koninklijke familie dat in Brussel kon blijven. De koningin stelde het kasteel van Laken ter beschikking als hoofdkwartier van de divisie. Het XXXste Britse legerkorps, waartoe de divisie behoort, heeft zijn hoofdkwartier in het park van Laken gevestigd.

Britten bevrijden ook Leuven, Mechelen, Gent…

Ondanks de vreugde in Brussel heeft de Guards-pantserdivisie weinig tijd verloren laten gaan. Diezelfde dag bevrijdde ze Leuven. Twee dagen later volgde Diest en is het Albertkanaal bij Beringen bereikt.

De bevrijding van Leuven. Enkele "zwarten" worden afgevoerd.

Nog op 4 september hebben eenheden van de 11de pantserdivisie een einde gemaakt aan de bezetting in onder meer Mechelen en Dendermonde.

Britse soldaten verzamelen Duitse krijgsgevangenen bij Oudenaarde/. Foto NAM

In Gent - waar die dag nog geen geallieerde troepen te bespeuren waren - is het verzet in actie geschoten. Het bezette de Leopoldskazerne en hees er de Belgische vlag. De dag daarop was de Arteveldestad voor het grootste deel in handen van het verzet.

Intussen was de 7de Britse pantserdivisie via de Schelde en Oudenaarde doorgestoten tot de voorsteden van Gent. Op 7 september, iets na de middag, reden de Britse tanks tot in het centrum van Gent, waar ze uiteraard warm onthaald werden door de bevolking. 

De ontvangst van de Britse troepen in Gent. Foto AMSAB

De Duitsers hadden zich toen al teruggetrokken achter de kanalen van het havengebied. Het verzet is er wel in geslaagd de springladingen in de Gentse haven onschadelijk te maken.

Andere Britse kolonnes kwamen in het spoor van de eerste bevrijders de bevrijding voltooien. De 15de infanteriedivisie ging langs de Leie naar Komen, Wervik en Menen naar Kortrijk. 

Vreugde voor het stadhuis van Gent. Foto J.P. Marchal

Canadezen en Polen in West-Vlaanderen

De 1ste Poolse pantserdivisie van generaal Maczek overschreed rond de middag van 6 september de grens tussen Poperinge en de heuvelstreek. Een paar uur later was Ieper bevrijd. De Polen konden de dag daarop Roeselare bereiken en nog een dag later Tielt. Op 9 september reden ze Aalter aan de grens van Oost-Vlaanderen binnen. 

Poolse troepen voeren krijgsgevangenen af op het marktplein van Tielt.  Foto collectie Peter Taghon.

Enkele uren na de Polen overschreden de eerste Canadezen de grens. Hun 4de pantserdivisie betrad België in Leisele ten zuiden van Veurne. De dag daarop bevrijdde de divisie Diksmuide en vervolgens Torhout en kwam ze in het zicht van Brugge. Maar hier boden de Duitsers hevige weerstand. 

Ontvangst van de Canadezen in Oostende. Foto A. Van Caillie vie Peter Taghon.

Intussen moest de 2de Canadese divisie zich meester maken van de kust. Op 8 september is Oostende veroverd, maar hier is de haven beschadigd. In Nieuwpoort wist het verzet het sluizencomplex in handen te krijgen, om te vermijden dat het poldergebied onder water zou worden gezet (zoals in 1914).

De Canadese opmars langs de kust verloopt moeizamer dan elders, omdat Franse havensteden als Duinkerke en Calais nog in Duitse handen zijn. Bovendien staan de Moeren in het grensgebied aan de Polders onder water. 

Leden van het Geheim Leger poseren trots bij de bevrijding van Nieuwpoort; zij hebben ervoor gezorgd dat de haven ongeschonden is gebleven. Foto G. Deceuninck via Peter Taghon.

Amerikanen bevrijden Wallonië en Zuid-Limburg

De opmars van de Amerikaanse troepen in het zuiden van België (divisies van het 1ste leger) verloopt zo mogelijk nog sneller dan die van de Britten , Canadezen en Polen. 

De 2de Amerikaanse pantserdivisie moest eerst Duitse weerstand nabij Bergen overwinnen, maar schoot dan door tot Waver en verder, via Sint-Truiden, naar Hasselt, dat op 9 september bevrijd is. Dezelfde dag betrad de 30ste infanteriedivisie Tongeren. 

Een vrouw eert een gesneuvelde Amerikaanse soldaat. Foto NARA

De 3de pantserdivisie die nabij Thuin de grens had overschreden, wist via de Samber op 5 september eerst Charleroi en vervolgens Namen te bevrijden. De dag daarop veroverde ze Hoei, waar de brug over de Maas intact is gebleven. 

Amerikaanse troepen in het centrum van Luik

Nog een dag later rukte de divisie Luik binnen. Daar braken chaotische gevechten uit. Er moest onder meer tegen Franse SS'ers worden gevochten. Het verzet slaagde erin te voorkomen dat de FN-wapenfabrieken werden beschadigd. Op 10 september is de bevrijding van Verviers rond. Enkele eenheden hebben al Stavelot en Malmedy bereikt. 

Een Duitse bunker in Luik. Linksonder op de bunker is een portret van Hitler geplakt met daarboven het opschrift "A mort" (ter dood).  Foto NARA.

Ten zuiden van Namen stond de 9de Amerikaanse infanteriedivisie voor de Maas, waar twee SS-pantserdivisies (of wat daarvan over is sinds de Zak van Falaise) de overkant verdedigden. De 3de Amerikaanse pantserdivisie wist echter via een intacte brug over de Maas de Duitsers in de rug aan te vallen. De 9de infanteriedivisie kon daarop (7 september) Dinant bevrijden. Twee dagen later was ze al in Durbuy.

Een enthousiaste menigte rond een Amerikaanse tank, ergens in de Ardennen. Foto NARA.

In de Ardennen is de invasie voorafgegaan door droppings van commando’s van de Special Air Service  (SAS), die met de hulp van het verzet allerlei sabotagedaden pleegden. Ook Belgische SAS-troepen namen daaraan deel. De eigenlijke opmars door divisies van het Vde Amerikaanse legerkorps werd een succes. Op 10 september zijn Aarlen en Bastenaken bevrijd en is de Luxemburgse grens overschreden.

Acht dagen nadat ze de Belgische grens hebben overschreden, staan de Amerikaanse divisies voor de Duitse grens met België en Luxemburg. Ze zijn overigens niet meteen van plan verder door te stoten. De troepen zijn doodop en hebben nog maar weinig brandstof en munitie over. En achter de grens ligt de geduchte Siegfriedlinie (of Westwall). 

Een Amerikaanse soldaat met kinderen bij de bevrijding van Bastenaken. Foto NARA

Strijd om het Albertkanaal

In een week tijd hebben de geallieerden het grootste deel van het Belgisch grondgebied veroverd. Alleen in het noorden lijken de Duitsers echt stand te houden. Ze bieden weerstand aan de bunkers en langs de polders rond Brugge en het noorden van Oost-Vlaanderen, waar de vele grachten een hinderpaal voor de tanks betekenen. Van Antwerpen tot de Maas vormt het Albertkanaal een verdedigingslinie.

In Antwerpen kunnen de Britten niet over het kanaal omdat de Duitsers erin geslaagd zijn de laatste brug bij Merksem te doen springen. De stad wordt zelfs regelmatig van over het kanaal beschoten. 

Britten bij de brug over het Albertkanaal in Beringen. Foto IWM

Bij Beringen, in Limburg, zijn de Britten wel over het Albertkanaal geraakt. In de nacht van 6 op 7 september wisten genietroepen van de Guards-divisie een noodbrug (baileybrug) te bouwen over het kanaal. Diezelfde nacht rolden de eerste tanks Beringen binnen. De Duitsers vochten hevig terug. Bij de verdediging van het bruggenhoofd is de Nederlandse Brigade Prinses Irene ingezet.

Een paar dagen later zijn Duitse parachutisten bij Beringen gedropt met de bedoeling de brug te heroveren. De Britten en Nederlanders wisten die tegenaanval af te slaan. Een verdere Britse opmars in de richting van Hechtel botst op hevige tegenstand.

“Dolle dinsdag” in Nederland

De razendsnelle bevrijding van  België vindt weerklank bij de noorderburen. Berichten dat de geallieerden snel oprukken, doen veel Nederlandse collaborateurs de biezen pak­ken. Op dinsdag 5 september is een ware paniek uitgebroken. Men spreekt van “dolle dinsdag”.

Leden van de collaborerende Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) zijn massaal gevlucht in oostelijke richting. 

Vluchtende NSB'ers op weg naar het station in Haarlem.

In Amsterdam zijn duizenden NSB-aanhangers met hun families vertrokken in speciale treinen of boten over het IJsselmeer. In afwachting van treinen naar Duitsland worden ze ondergebracht in het kamp Westerbork in Drenthe. Dat diende tot voor enkele dagen als verzamelkamp voor Joden naar Auschwitz!  

Intussen zijn nogal wat woningen van vertrokken collaborateurs geplunderd.

Ook het concentratiekamp Vught nabij ’s Hertogenbosch is ontruimd. De 3500 gevangenen zijn overgebracht naar Sachsenhausen in Duitsland.  

In Terneuzen (Zeeuws-Vlaanderen) werd er op maandag 4 september al geplunderd.

Op 4 september zei de Nederlandse premier Gerbrandy op de Britse radio dat de geallieerde troepen al in Nederland waren. De dag daarop kwam er een persbericht dat Breda bevrijd zou zijn. 

Maar die berichten kloppen niet. Het hele grensgebied met België is dan nog stevig in Duitse handen. Pas op 10 september bereiken de Amerikanen bij Eben-Emael de grens in het uiterste zuiden van Nederlands-Limburg.

Een snelle bevrijding van heel Nederland lijkt hoe dan ook een illusie. Het grootste deel van het land ligt achter grote en brede rivieren. Bovendien hebben de geallieerden geen plannen om naar het eigenlijke Holland op te rukken. Ze willen zo snel mogelijk naar Duitsland doorstoten.  

Opmerking: de laatste 1200 Joden uit Westerbork waren op 3 september weggevoerd. Onder hen bevond zich Anne Frank en haar familie. 

In Den Haag stonden mensen klaar om de geallieerde bevrijders te verwelkomen. Ze waren meer dan een half jaar te vroeg...

Von Rundstedt weer in functie

Veldmaarschalk Gerd von Rundstedt is opnieuw benoemd tot Duits opperbevel in het westen. Twee maanden geleden was hij uit die functie door Hitler ontslagen.

Von Rundstedt (68) werd al driemaal op pen­sioen gestuurd. Hitler heeft zich meermalen over hem geërgerd. Maar de veldmaar­schalk toonde zich opvallend onderdanig na de mislukte aanslag op Hitler. Als de eerste officier van het Duitse leger in rang en anciënniteit kreeg hij toen van de Führer de twijfelachtig eer een “erehof” voor te zitten. Dat hof heeft tientallen officieren die betrokken zijn in het complot tegen Hitler uit het leger gezet om ze over te leveren aan de nazi-rechtspraak. 

Model (links) en von Rundstedt (rechts).

Von Rundstedt vervangt de keiharde veldmaarschalk Walter Model als opperbevelhebber. Model blijft wel het bevel voeren over legergroep B, de sterk verzwakte legers die in Normandië vochten en die nu in het noorden van Bel­gië en in Nederland zijn teruggetrokken.

Model wil de geallieerde opmars achter de vele rivieren en kanalen afremmen. De Duitsers zijn druk bezig nieuwe stellingen met rasse schreden te versterken.

De plaatselijke troepen worden aange­vuld met het eerste parachutistenleger, waar nog enkele tienduizenden parachu­tisten in opleiding, grondpersoneel van de Luftwaffe en de gevluchte troepen uit Normandië aan zijn toegevoegd.

Models grootste probleem is echter zijn gebrek aan uitrusting. Aan het hele westelijke front hebben de Duitsers geen honderd tanks meer.

Regering-Pierlot keert terug

Enkele dagen na de bevrijding van Brussel is ook Belgische regering terug thuis.

Op 8 september  kwart over twee in de namiddag landden twee Britse Dakota in Evere met aan boord de zeven Belgische ministers en hun kabinetschefs.

Het vertrek van de regering-Pierlot uit de Belgische ambassade in Londen. Voor de ingang staan Gutt (l.) en Pierlot (r.).  Foto NARA

Door een communicatiestoornis was er niemand om hen te ontvangen.  Met onder meer bestel- en vrachtwagens werden de ministers, hun gevolg en hun koffers vol documenten naar hun ministeries gebracht. Toen het nieuws van hun aankomst bekend raakte, verzamelde zich spontaan een menigte in de Wetstraat en verschenen de ministers onder gejuich op het balkon. 

Sinds Leopold III in mei 1940 gevangen werd genomen oefenen de ministers samen de koninklijke macht uit. De regering heeft al die tijd de controle uitgeoefend over het kleine Belgische leger, een deel van de koopvaardijvloot en – vooral – Belgisch-Congo en Ruanda-Urundi. 

De regering vlak voor het vertrek uit Londen. Pierlot staat ongeveer in het midden, zonder overjas. Meteen rechts van hem Gutte en links Spaak. Foto NARA.

Van de 14 ministers die de regering-Pierlot in 1940 telde, is nog maar de helft in functie.

Het zijn de katholieken Hubert Pierlot (eerste minister), Albert De Vleeschauwer (Koloniën), August De Schrijver (Binnenlandse Zaken) en Antoine Delfosse (Justitie), de socialisten Paul-Henri Spaak (Buitenlandse Zaken) en Gust Balthazar (Verkeer) en de partijloze bankier Camille Gutt (Financiën).  Pierlot, Spaak, De Vleeschauwer en Gutt hadden vanaf oktober 1940 de regering in Londen voorgezet, nadat die eerder naar Frankrijk was uitgeweken.   

De meeste andere ministers waren in Frankrijk gebleven Drie van hen zijn later naar Engeland gegaan. Drie anderen werden opgepakt en naar Duitse concentratiekampen gevoerd, waar er een (Paul-Emile Janson) intussen is overleden.  

Eerste aanval met V2

Op 8 september, rond 11 uur ’s morgens, vond in Maisons-Alfort nabij Parijs een zware ontploffing op straat plaats. Er vielen 6 doden en 36 gewonden en verscheidene gebouwen werden verwoest.  

De gevolgen van de eerste V2-aanval op Maisons-Alfort.

De ontploffing is veroorzaakt door een Duitse raket, die amper vijf minuten daarvoor gelanceerd was in een bos nabij Sterpigny, tussen Vielsalm en Houffalize, in het uiterste oosten van België, meer dan 300 km daarvandaan. Meteen de allereerste aanval door een V2, het nieuwe Duitse superwapen.

Eerder die ochtend was er op dezelfde plaats al een V2 gelanceerd, die tijdens de vlucht ontplofte. De brokstukken vielen in de buurt van Parijs neer, zonder slachtoffers te maken.

Twee dagen daarvoor hadden de Duitsers al twee mislukte lanceerpogingen gedaan nabij de Baraque de Fraiture. De raketten weigerden toen dienst. 

Een V2 (eigenlijk A4-raket)  bij een proeflancering. Bij militair gebruik waren de raketten wel met schutkleuren beschilderd.

Diezelfde 8 september, in de namiddag, vertrokken er vanuit de buurt van Den Haag twee V2’s die neerstorten in de buurt van Londen.

Aanvankelijk was de driehoek Ieper-Gent-Doornik aangewezen als lanceerplek voor de eerste V2’s richting Londen, maar door de snelle opmars van de geallieerden kon dat niet. De raketten, die door de SS worden beheerd, mogen in geen geval in handen van de vijand vallen. Er is daarom uitgeweken naar de Ardennen. Omdat het Amerikaanse leger snel dichterbij komt, zijn de mobiele lanceerinrichtingen intussen al weggehaald richting Duitsland. 

Doorsnede van een V2, de voorloper van de moderne ruimteraketten.

De Duitse propaganda maakt geen geheim van het bestaan van dit nieuwe “wonderwapen”. Wel integendeel. Het lijkt alsof het een kering in de oorlog betekent.

Net voordat die eerste lancering plaatsvond, werd beslist Parijs als doel te nemen. Overigens zijn verdere aanvallen op de Franse hoofdstad meteen geschrapt na tussenkomst van de gevluchte Franse collaborerende regering. De V-wapens worden immers voorgesteld als “vergeldingswapens” voor de geallieerde bombardementen en Frankrijk heeft zelf zware geallieerde bombardementen moeten ondergaan…  

Ook Bulgarije verandert van kamp

In de Bulgaarse hoofdstad Sofia heeft een opstand op 9 september een einde gemaakt aan het pro-Duitse bewind. Een Vaderlands Front heeft een nieuwe regering gevormd, geleid door oud-premier Kimon Georgjev.

Dat Vaderlands Front bestaat uit diverse anti-Duitse partijen, van de communisten tot Georgjevs eigen autoritaire Zveno-beweging.

Partizanen van het Vaderlands Front worden toegejuicht in de stad Plovdiv.

Bulgarije houdt sinds 1941 delen van Griekenland en Joegoslavië bezet, met toestemming van Duitsland. Het trad daar hard op tegen lokale verzetsbewegingen. Om die reden beschouwen Groot-Brittannië en de Verenigde Staten zich ook in oorlog met Bulgarije. Aan de oorlog tegen de Sovjet-Unie wilden de traditioneel pro-Russische Bulgaren echter niet meedoen.

Maar op 1 september overschreed het Rode Leger vanuit Roemenië de Bulgaarse grens. Vier dagen later stuurde Moskou een oorlogsverklaring. De Bulgaarse soldaten weigerden tegen de Russen te vechten en overal in het land kwam het tot betogingen en rellen.

De nieuwe regering is meteen gecapituleerd voor de Sovjet-Unie en heeft de oorlog aan Duitsland verklaard. De Duitse eenheden in Bulgarije trekken zich haastig terug. 

Bulgaren die de regimewissel toejuichen.