Horen meubels van Hitler thuis in een designmuseum? Expo in Nederland toont nazidesign

Vanaf dit weekend loopt in het Design Museum Den Bosch de controversiële expo "Design van het Derde Rijk". 275 objecten tonen hoe belangrijk vormgeving was in de kwaadaardige nazi-ideologie. Een overzicht op die schaal was nooit eerder in een museum te zien, maar is een Nederlands designmuseum daar de goede plek voor?

De lage kast met fraai ingelegd houtwerk die u hierboven ziet zou je zo voorbijlopen in een Frans kasteel, want zo bestaan er duizenden. Het wordt een ander verhaal wanneer die kast is ontworpen door architect Albert Speer, voor het bureau van Adolf Hitler in de Duitse Rijkskanselarij. Het is maar een van de vele nazi-objecten die vanaf dit weekend te zien zijn in het Design Museum Den Bosch. Ook alledaagse voorwerpen zoals bestek, zetels of een radiotoestel worden getoond.

Bestek met swastika (Modell des Amtes Schönheit der Arbeit), 1936

Toen museumdirecteur Timo de Rijk zijn plannen bijna twee jaar geleden bekendmaakte, riep dat meteen controverse op. In juli werd er nog (bescheiden) betoogd buiten aan het museum, en ook zondag wordt er een manifestatie verwacht. Het zal zorgen voor polarisatie, want over fascistische kunst kan je geen objectieve tentoonstelling maken. Kortom, zoiets toon je niet, is de teneur.

Ook moreel slechte geschiedenis verdient een plek

Timo de Rijk, museumdirecteur

"In de designgeschiedenis wordt de periode 1933-1945 overgeslagen", legt Timo de Rijk zijn bedoeling uit op een druk bijgewoonde persconferentie. "Een periode weglaten zou onmogelijk zijn in gewone geschiedenisboeken. Deze expo wil een leegte vullen. We vieren 75 jaar bevrijding, dat zorgt voor genoeg afstand om het leed niet als leidraad te nemen. Ook moreel slechte geschiedenis verdient een plek. Ik denk dat het gevaarlijk is om dingen weg te stoppen. "

"Op welke manier heeft deze racistische ideologie zich uitgedrukt, en grote groepen kunnen verleiden? Hoe onstaat een design of death?" (vormgeving van de dood, red.) Met die vragen kon de Rijk verschillende musea in Duitsland en Nederland overtuigen om spullen uit te lenen, sommige objecten lagen al decennia stof te vergaren in depots. In Duitsland durft dan ook geen enkele museumdirecteur dit soort tentoonstelling organiseren.

Zo komt het dat de museumzalen in Den Bosch vol hangen met nazi-affiches, achteraan de tentoonstellingsruimte wordt dan weer de evolutie van de Duitse oorlogshelm getoond. In 1943 werd een verbeterde versie van die helm nog verboden door Hitler, omdat het ontwerp niet sterk genoeg leek op de "oerhelm". Ook voor de propagandamachine van de nazi's was design belangrijk. Verder komen ook het ontwerp van de jerrycan en verschillende lettertypes aan bod. Zelfs de ontwerpen van enkele gaskamers worden getoond.

“Tentoonstellingen moeten schuren”, stelt Timo de Rijk. "Dezelfde mensen maakten mooie dingen én ontwierpen gaskamers. Ik denk dat ik staande kan houden dat het nazisme een - weliswaar uiterst kwaadaardige - maar ook een heel belangrijke bijdrage heeft geleverd aan de 20e-eeuwse cultuur. De manier waarop deze voorwerpen zijn gebruikt en betekenis hebben gekregen vind ik in een designmuseum thuishoren, omdat ze het verhaal vertellen van zo'n cultuurperiode."

Wanneer je de glimmende toorts bekijkt die gebruikt werd tijdens de Olympische Spelen van 1936 of de beelden bekijkt uit de films van Leni Riefenstahl, blijft de gruwelijke realiteit van het nazisme pijnlijk dichtbij. Want zodra je het museum buitenwandelt, bots je op de oude synagoge van Den Bosch. Recht tegenover het museum hangt een gedenkplaat voor de bijna 300 door de nazi’s vermoorde Joden uit de stad. "Een cadeau voor de expo", verwoordde de Rijk het ongelukkig. Het museum zal de bezoekers aan de ingang attent maken op de aanwezigheid van de oude synagoge. In het gebouw worden ook lezingen gegeven, georganiseerd door het designmuseum. 

Het museum hoopt met deze tentoonstelling de discussie aan te zwengelen, met de nodige nuance en duiding in de zalen. En dat dit geen expo is zoals de andere wordt ook duidelijk in de museumwinkel: er zijn geen postkaarten te koop met afbeeldingen van nazivoorwerpen. Of de expo veel volk zal trekken is nog onduidelijk, het museum is naar eigen zeggen blij met 50.000 bezoekers. Een tentoonstelling in Berlijn over de persoonlijkheidscultus rond Hitler trok enkele jaren geleden nog zes keer meer bezoekers. Alleen vond die tentoonstelling wel plaats in het Historisch Museum. 

De expo "Design van het Derde Rijk" loopt van 8 september 2019 tot 19 januari 2020 in het Design Museum Den Bosch, in Nederland.