Drie "dienstmaagden" voor een boekhandel in Melbourne, Australië

Moge de Heer openen: "De testamenten" is uit, de vervolgroman op "The handmaid’s tale" en wij lazen hem al

10 september is P-day, "Publication day" voor de langverwachte roman van de Canadese Margaret Atwood die een vervolg breide aan haar 35 jaar geleden geschreven "The handmaid’s tale". Het boek ligt vandaag wereldwijd in de winkel en naast de marketingcampagne kun je niet kijken. Wij konden de roman al lezen in primeur: een interessant en vooral razend spannend vervolg, vanuit een andere hoek bekeken en dit keer mét hoop.

De drukte die met “The testaments” gepaard gaat, de “hype and hooplah” zoals een Britse krant schrijft, doet aan Harry Potter of Dan Brown denken. Boekhandels in Londen openden om middernacht de deuren om “The testaments” te slijten; sommige vrouwelijke klanten waren uitgedost als “dienstmaagd”, met rode cape en witte hoed. 

Straks geeft de 80-jarige Canadese Margaret Atwood een internationale persconferentie in Londen en vanavond wordt een lang gesprek met haar, een theatershow eigenlijk, live vanuit Londen in bioscopen overal in Europa en daarbuiten uitgezonden. Bij ons in Cinema Palace in Brussel. Het boek verschijnt vandaag ook in vertaling, in het Nederlands heet het “De testamenten”.

Lees verder onder het filmpje:

... vertrouwelijke informatie die hij derhalve voor derden strikt geheim zal houden

Als journalist kon ik het boek op voorhand al lezen, in drukproef. Dat gebeurt wel vaker, maar nu moest ik een contract tekenen om voor 10 september niets prijs te geven, op straffe van schadeclaims. En toch, ondanks veiligheidsmaatregelen die niet zouden misstaan in Gilead, de dictatuur waar Atwood over schrijft, raakten enkele honderden boeken vorige week al tot bij Amerikaanse lezers. Embargo doorbroken dus, en daarop verschenen de eerste besprekingen van het boek. Een ongelukje, of hoort dat ook bij de hype?

Lees verder onder de foto:

2019 Invision

Straks vertel ik meer over “De testamenten”, maar eerst even situeren hoe het boek zich verhoudt tot de bekende tv-serie, want dat is wellicht waar de meeste mensen het verhaal van kennen. De tv-reeks, met Elisabeth Moss in de hoofdrol, startte in 2017. Reeks 1 is gebaseerd op “The handmaid’s tale” van de Canadese schrijfster Margaret Atwood, een boek uit 1984. De tweede, derde en straks vierde reeks afleveringen komen uit de koker van tv-scenaristen. 

Atwood was enkel adviseur van de reeks. Ze is er wel een grote fan van, meer nog, ze vertolkt een piepklein rolletje dat kan tellen: in een heropvoedingskamp geeft ze het hoofdpersonage Offred een klinkende oorvijg. Naar eigen zeggen bracht die scene Atwood vreselijk van streek.

Bekijk het fragment hier en lees daarna verder:

Even dat eerdere boek “Het verhaal van de dienstmaagd” recapituleren. Het speelt in een Amerika dat de religieuze dictatuur Gilead is geworden, waar alles volgens bepaalde Bijbelinterpretaties moet verlopen. Omdat het geboortecijfer is ingestort, worden de weinige vruchtbare vrouwen verplicht om kinderen te baren als “dienstmaagden”, in dienst van hooggeplaatsten.

Bij elke eisprong worden ze ritueel verkracht,  in de hoop op een kind. Ze zijn louter baarmoeders, zogenaamde “kostbare vaten”. In Gilead heersen terreur, lijfstraffen, executies, sadisme, maar ook armoede, materieel en geestelijk. Er zijn geen media, geen boeken. “Een Verlammingsbewind”, blikt iemand terug in “De testamenten”.

En zo stap ik de duisternis binnen, of het licht.

Het boek “Het verhaal van de dienstmaagd” eindigde onbeslist. “En zo stap ik de duisternis binnen, of het licht,” zegt dienstmaagd Offred wanneer ze door bewakingsagenten wordt opgehaald uit haar huis. Het was een open einde dat veel vragen opriep: zou ze naar een volgend huishouden worden gebracht? Zou ze worden vermoord? Of kon ze ontsnappen?

Drie vrouwen, drie stemmen

Margaret Atwood vermijdt om op dàt moment de draad op te pikken, Offred te blijven volgen en op die manier te concurreren met de tv-serie. Haar vervolg “De testamenten” start 15 jaar later in Gilead. Het verhaal wordt verteld door Agnes Jemima, een jong analfabeet meisje dat geboren en getogen is in Gilead en door Daisy, een tiener in buurland Canada. Het lot van beide meisjes blijkt verbonden en levert een spannende plot op, waarbij ze allebei van identiteit of naam veranderen. 

De derde verteller schraagt het verhaal en dat is een personage dat we kennen uit de eerste roman en uit de tv-reeks: tante Lydia. De “kampbewaakster” die de dienstmaagden in het gareel houdt en enerzijds vreselijke lijfstraffen uitdeelt en zich anderzijds als een troosteres der verdrukten gedraagt. 

We krijgen de memoires van Lydia te lezen, die ze stiekem aan het papier toevertrouwde. In tegenstelling tot alle andere vrouwen in Gilead mogen tantes wél lezen en schrijven. Hun gemeenschap lijkt op een streng klooster en bezit een “Hildegard-bibliotheek”. Genoemd naar de middeleeuwse mystica Hildegard von Bingen? Een typisch donkerzwart grapje van Atwood.

Terug- en doorspoelen

Via tante Lydia springen we vooruit en achteruit in de tijd. We komen te weten hoe het er 15 jaar later aan toegaat in Gilead maar vooral wat er vroeger is gebeurd en hoe het komt dat zij zelf tante Lydia werd. Hoe ze vroeger rechter was, hoe ze opklom in de gevestigde macht van Gilead, tot de positie van spin in een web van intriges. Lydia is een complex en boeiend personage. Haar memoires staan bol van vitriool en zwarte humor. 

De pen als wapen

Schrijven is een daad van verzet in Gilead. "Pen is nijd" heet het officieel. Het is een thema dat vaker opduikt in het werk van Atwood, zoals in “De blinde huurmoordenaar”, het boek waarmee ze ooit de Bookerprijs won. Denk ook aan de voorgangster van Offred, een dienstmaagd die zelfmoord pleegde. In een plint in haar kale kamer had ze “Nolite te bastardes carborundorum” gekrast, “Laat de smeerlappen je niet klein krijgen” in het Latijn, zagen we in de tv-reeks. In het boek van 1984 was dat nog “Nolite te in capite sedendum”, “Laat ze niet op je kop zitten”. Dat éne zinnetje gaf Offred veel hoop.

Vier redenen om "De testamenten" te lezen

“De testamenten” biedt opnieuw veel stof tot nadenken, maar het is ook een pageturner, een thriller bijna. In dat opzicht heeft de vaart van de tv-reeks wel een invloed gehad op het nieuwe boek, zelfs soms wat te veel. Om de leespret niet te vergallen vertel ik niets over hoe, waarom, wie en wat. Die spanning is één reden waarom het boek zo goed is. 

Een andere troef is het veranderde perspectief. Het eerste boek kroop onder het vel van een dienstmaagd, diepte de psychologie uit van eenzame opsluiting, van slingeren tussen doodsangst en machteloosheid. 

Dat werkte: alle lezers (en later kijkers) identificeerden zich met het slachtoffer, dienstmaagd Offred. Ook in het echte leven, vooral sinds Donald Trump op het toneel verscheen. Vele keren trokken hedendaagse vrouwen een rood-wit kostuum aan om te protesteren tegen de afbraak van vrouwenrechten. Omdat er aan het recht op abortus wordt getornd in de Verenigde Staten. Omdat een presidentskandidaat “Grab them by the pussy” zegt. Omdat een vrouw niet wordt geloofd als ze getuigt tegen een opperrechter over zijn misbruik. 

Lees verder onder de foto:

Copyright 2018 The Associated Press. All rights reserved

“De testamenten” ruilt het perspectief van  de dienstmaagden in voor dat van de tantes, dubbelzinniger dan je zou denken. Ze staan uiteraard hoger in de Gilead-hiërarchie, ze verdedigen de ideologie, maar ze twijfelen ook, staan voor dilemma’s, vechten interne vetes uit.  Als lezer voel je je soms ongemakkelijk: wat zou ik doen in zulke omstandigheden? Me aanpassen, kop-in-kas houden of toch iets proberen te veranderen op gevaar van eigen leven? 

Een derde reden om “De testamenten” te lezen is dat er hoop in doorschemert. De dichtgetimmerde dictatuur Gilead vertoont barsten. En meer verklap ik niet … Margaret Atwood zegt zelf in haar nawoord: “Totalitaire regimes kunnen van binnenuit afbrokkelen als ze niet voldoen aan de beloften waardoor ze aan de macht zijn gekomen, ze kunnen van buitenaf worden aangevallen, of allebei. Er zijn geen onfeilbare methodes, want maar heel weinig in de geschiedenis is onfeilbaar.”

Tante Estée

En een vierde reden is de taal, het talent van de pen van Atwood, precies formulerend, heel scherp en geestig. Ook dat doet je op je stoel schuiven: mag je lachen met een dictatuur? Met tantes die namen hebben van verboden schoonheidsproducten en modemerken zoals Immortelle, Gabbana of Estée?

Invloed van de wereld, invloed op de wereld

Margaret Atwood zelf wilde na 35 (!) jaar een vervolg schrijven op “Het verhaal van de dienstmaagd” omdat lezers “maar bleven vragen wat er na het einde van die roman gebeurde”. In haar nawoord verduidelijkt ze: “… die antwoorden veranderden naarmate de maatschappij zelf veranderde, en mogelijkheden werkelijkheid werden”.

Alles is ooit, ergens al eens gebeurd

Toen “Het verhaal van de dienstmaagd” verscheen noemde de schrijfster dat geen toekomstroman. Alles wat er in werd beschreven, was ergens ter wereld, ooit in de geschiedenis al eens gebeurd. Vrouwen het recht op onderwijs ontzeggen, hen reduceren tot baren, hen verplichten zich van top tot teen te bedekken, hen naar strafkampen sturen, hen verminken, uitverkoren baby’s kweken als de nazi’s, baby's stelen van opposanten zoals de Argentijnse junta deed …

Hetzelfde geldt voor “De testamenten”. Mensen worden samengedreven in een stadion, dat een openluchtgevangenis wordt (Chili, Rwanda…), vluchtelingen worden door een smokkelaar in een bootje gezet met te weinig brandstof … (elke dag op weg naar Europa).

Dat is de invloed van de wereld op Atwoods boeken, die op hun beurt ook invloed hebben op de wereld. Miljoenen mensen lezen ze, miljoenen mensen hebben de tv-serie gezien. Je hoeft je niet in een rood gewaad te hullen om te beseffen, net als dienstmaagd Offred, dat geen enkel recht vanzelfsprekend is, dat niets verworven en vanzelfsprekend is, dat een veilige, eerlijke wereld ontzettend snel kan kantelen. Een boodschap van formaat, een oproep om bewust en wakker te blijven. Maar laat dat het leesplezier van “De testamenten” niet vergallen.

“De testamenten” van Margaret Atwood is in het Nederlands uitgegeven door Prometheus. Op dinsdag 10 september kunt u de liveshow in Londen met de auteur rechtstreeks volgen in Brussel: in Cinema Palace in de Anspachlaan, in een organisatie van Passa Porta.

Nog wat weetjes:

"Het verhaal van de dienstmaagd" werd al eens verfilmd in 1990 door Volker Schlöndorff met een scenario van de Britse toneelauteur Harold Pinter. De roman werd ook een opera en een graphic novel.

De inkt van de "The testaments" is nog niet droog of het vervolg wordt ook voor televisie bewerkt, hebben streamingdienst Hulu en filmmaatschappij MGM al laten weten. De tv-serie "The handmaid's tale" kaapte veel prijzen weg. Reeks 3 is volgend voorjaar te zien op Canvas. Filmjournalist Ward Verrijcken legt uit waarom "The handmaid's tale" zo succesvol is op tv. 

  • Van de Engelse editie van het boek "The handmaid's tale" zijn wereldwijd acht miljoen exemplaren verkocht.

"The testaments" staat op de shortlist van zes boeken voor de Bookerprijs, de belangrijkste letterenprijs in het Engels. De jury heeft de drukproef gelezen, want het boek ligt pas nu in de winkel. Op 14 oktober weten we wie wint.

Margaret Atwood won die Bookerprijs al eerder, niet voor haar bekendste roman "Het verhaal van de dienstmaagd", maar wel voor "De blinde huurmoordenaar" uit 2000. De Canadese Atwood wordt binnenkort 80; ze schreef in haar lange carrière al tientallen romans, korte verhalen en dichtbundels. 

  • De schrijfster staat al jaren op het lijstje kandidaten voor de Nobelprijs Literatuur. Toen de Brits-Japanse schrijver Kazuo Ishiguro de hoogste prijs kreeg in 2017, verontschuldigde hij zich bij Margaret Atwood; hij vond dat zij de Nobel had verdiend. Misschien in oktober?
  • Sinds de tv-serie drong "The handmaid's tale" door in alle geledingen van de popcultuur. Katy Perry droeg een dienstmaagdkostuum op de MTV Awards; internetfenomeen Kylie Jenner gaf zelfs een societyfeestje in het thema, maar dat kwam haar op veel kritiek te staan.
  • Waar komt dat kostuum vandaan?  Voor de witte kappen vond Atwood inspiratie in de verpakking van schuurpoeder "Old Dutch Cleanser", een herinnering uit haar kindertijd die haar angst inboezemde.